Διαμόρφωση Προσωπικότητας

 

Διαμόρφωση Προσωπικότητας

[Χριστιανική Ηθική]

Του Χρύσανθου Θεοχάρη

Όταν μιλάμε για την προσωπικότητα κάποιου εννοούμε τί σόι άνθρωπος είναι, ποιες είναι οι αρχές και οι αξίες του όπως εξωτερικεύονται απ’ τον τρόπο που ζει και συμπεριφέρεται σε όλους τους τομείς της ζωής του. Δεν μιλάμε δηλαδή για τους «ρόλους που παίζει» κάποιος για να ταιριάξει σε κάποια περιβάλλοντα. Η προσωπικότητα κάποιου δεν αλλάζει απ’ τη μια μέρα στην άλλη. Διαπλάθεται με προσπάθεια και συνέπεια μέσα σε κατάλληλο περιβάλλον. Μπορεί η αλλαγή αντιλήψεων και ιδεών – κοινωνικών και θρησκευτικών - να πραγματοποιείται σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, όμως η αλλαγή της προσωπικότητας θέλει διαφώτιση, προσπάθεια και μεγάλη πίστωση χρόνου. Ο λόγος γι’ αυτό είναι το γεγονός πως η προσωπικότητα είναι η συνολική αντίληψη που έχει κάποιος για τη ζωή, η στάση ζωής, η συνείδηση του, ο εαυτός του, το υλικό με το οποίο υφάνθηκε η προσωπικότητα του απ’ τη γέννησή του μέχρι σήμερα. Αν με «πείσουν» πως πρέπει να πρέπει να αλλάξω τρόπο ζωής, ή αν βρεθώ κάτω από συνθήκες που θα αισθάνομαι αναγκασμένος να αλλάξω τρόπο συμπεριφοράς, η αλλαγή που θα κάνω θα αφορά μόνο κάποια σημεία και μόνο για λόγους συμμόρφωσης. Μπορεί και να με βολέψει να πιστέψω πως άλλαξα και έγινα άλλος άνθρωπος. Αν έχω όμως έστω και λίγη αυτογνωσία, θα αντιληφθώ αργά ή γρήγορα πως στην ουσία είμαι ο ίδιος και πως η αλλαγή μου είναι απλά μια φιλότιμη και καλοπροαίρετη προσπάθεια συμμόρφωσης σε ένα πρότυπο που μου επιβλήθηκε από εξωτερικούς παράγοντες. Η πραγματικότητα αυτή ισχύει σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό όταν πρόκειται για εκκλησιαστικά περιβάλλοντα και συνάξεις, όπου η εξωτερική συμπεριφορά παίζει ιδιαίτερο ρόλο.

Τί είναι και Πώς Διαμορφώνεται η Ανθρώπινη Προσωπικότητα

Η ανθρώπινη προσωπικότητα – με κέντρο τον εγκέφαλο - είναι πολυσύνθετη και πολυεπίπεδη. Σε αδρές γραμμές θα λέγαμε πως υπάρχουν τρεις διαδικασίες ή δραστηριότητες ή δυνάμεις ή δυναμικές ή τάσεις ή στρώματα ή κέντρα ελέγχου που ρυθμίζουν τη ζωή και την όλη συμπεριφορά του ανθρώπου. Εννοείται, δεν πρόκειται για διαφορετικά συστατικά ή ουσίες. Οι «δυνάμεις» αυτές ή λειτουργίες δεν είναι αυτόνομες ή αυθύπαρκτες. Δεν εντοπίζονται σε κάποιο συγκεκριμένο τμήμα του εγκεφάλου ή κάποιου άλλου μέρους του σώματος. Μάλλον, η μια είναι μέσα στην άλλη, είναι το υφάδι, το σύνολο δηλαδή των νημάτων του υφάσματος που είναι η ενιαία και αδιαίρετη ανθρώπινη προσωπικότητα:

Εγώ

Το Εγώ είμαι εγώ, ο Ενήλικας, ο αποδέκτης των πληροφοριών και των στοιχείων, το Συνειδητό. Εγώ που επεξεργάζομαι το υλικό που μου παρουσιάζουν οι αισθήσεις μου, το αξιολογώ, το ερμηνεύω και παίρνω τις αποφάσεις.

Ο πολύς κόσμος μόνο αυτό το «επίπεδο» γνωρίζει και μόνο με αυτό ασχολείται, τα υπόλοιπα του είναι ψιλά γράμματα και τον αφήνουν αδιάφορο.

Ίσως μας φανεί παράξενο, αλλά και η Καινή Διαθήκη κάνει λόγο για αυτό το Εγώ, γι’ αυτόν τον Ενήλικα που ζει το παρόν, που βλέπει τον εαυτό του και την όλη συμπεριφορά του απέναντι στο Θεό, που αναγνωρίζει το επίπεδο που βρίσκεται η σχέση του με το Θεό, που αναγνωρίζει τα δικά του λάθη και τις ατέλειές του, που βλέπει τί έκανε και συνεχίζει να κάνει ο Θεός για να τον βοηθήσει να ξεπεράσει το υπαρξιακό πρόβλημά του. Αυτό το Εγώ, αυτό το Συνειδητό που σκέφτεται, κρίνει, αξιολογεί και παίρνει αποφάσεις, στην Καινή Διαθήκη ακούει στο όνομα «νους». Εννοείται βέβαια πως η λέξη νους είναι η λέξη που υπάρχει στο πρωτότυπο και αποδίδεται – σε μια σωστή μετάφραση που αποδίδει την έννοια του πρωτοτύπου - ανάλογα με τη χρήση της στην κάθε συνάφεια. Οι διάφορες λοιπόν συνάφειες και χρήσεις της λέξης μας δίνουν τις έννοιες που θα δούμε στη συνέχεια [Μέσα σε αγκύλες είναι οι λέξεις του πρωτοτύπου κειμένου της Κ.Δ.]. Σχετικά με το νου και το τί και πώς μπορεί να αλλάξει έχουμε πολλά να πούμε – χρειάζεται πολλά να πούμε – στην πορεία της μελέτης μας, για τον επιπρόσθετο λόγο ότι ο «νους» είναι βασικό στοιχείο της Βιβλικής Ανθρωπολογίας. Νους λοιπόν στην Καινή Διαθήκη σημαίνει, δηλαδή χρησιμοποιείται με τις ακόλουθες έννοιες:

1. Νους, σκέψη, εσωτερική διάθεση 

Εφεσίους 4:17-18 - Εδώ εκφράζεται ο εσωτερικός προσανατολισμός ή η ηθική διάθεση και πρόθεση του Εγώ, του Ενήλικου, του υπεύθυνου ανθρώπου:

"Τούτο σας λέω και το τονίζω, στο όνομα του Κυρίου: να μη ζείτε πια όπως ζουν οι ειδωλολάτρες, που ακολουθούν τους μάταιους διαλογισμούς τους [εν ματαιότητι του νοός αυτών]. Το μυαλό τους [διάνοια] είναι σκοτισμένο και έχουν αποξενωθεί από τη ζωή που δίνει ο Θεός, γιατί έχουν άγνοια, κι η καρδιά τους έχει πωρωθεί."

Α Κορινθίους 1:10 – Το ίδιο ισχύει και στο εδάφιο αυτό, δηλαδή σκέψεις, λογισμοί και ηθική διάθεση και πρόθεση:

"Να είστε όλοι σύμφωνοι μεταξύ σας και να μην υπάρχουν ανάμεσά σας διαιρέσεις, αλλά να είστε ενωμένοι, με μία σκέψη [νους] και με ένα φρόνημα [γνώμη]."

Ρωμαίους 12:2 – Ο «νους» του Ενήλικα έχει τη δυνατότητα να ανακαινίζεται συνεχώς και ολόκληρος ο άνθρωπος να μεταμορφώνεται διαρκώς χάρη στη νέα σχέση του με το Θεό. Η ανακαίνιση και η μεταμόρφωση του ανθρώπου που συμφιλιώθηκε με το Θεό δια μέσου του Ιησού Χριστού έρχονται σταδιακά μετά την αναγέννηση σε μια πορεία χωρίς τέλος και ολοκλήρωση. Τα ρήματα «μη συσχηματίζεσθε» και «μεταμορφούσθε τη ανακοινώσει του νοός» είναι σε χρόνο ενεστώτα διαρκείας.

"Μην προσαρμόζεστε στη νοοτροπία αυτού του κόσμου, αλλά να μεταμορφώνεστε συνεχώς προς το καλό, αποκτώντας το νέο φρόνημα του πιστού [ανακαίνιση του νοός]. Έτσι θα μπορείτε να διακρίνετε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το καλό και αρεστό στο Θεό και τέλειο."

2. Πρακτική λογική

Ρωμαίους 7:15-23 – Άλλα αντιλαμβάνομαι και επιθυμώ να κάνω, άλλα καταλήγω να εφαρμόζω και να εκτελώ.

"Άρα, λοιπόν, εγώ ο ίδιος, ενώ συμφωνώ θεωρητικά [νους] με το νόμο του Θεού, στην πράξη είμαι υποταγμένος στο νόμο της αμαρτίας."

3. Κατανόηση, αντίληψη 

Φιλιππησίους 4:7. Ο νους, η διάνοια, το συνειδητό του ανθρώπου έχει τη δυνατότητα να κατανοεί και να αντιλαμβάνεται μέχρις ένα σημείο. Υπάρχουν πράγματα που είναι πέρα και πάνω απ’ την εμβέλεια του νου μας. Από κει και πέρα το λόγο έχει ο θεϊκός νους:

"Και η ειρήνη του Θεού, που είναι ασύλληπτη στο [νου] ανθρώπινο μυαλό, θα διαφυλάξει τις καρδιές και τις σκέψεις [νοήματα] σας κοντά στον Ιησού Χριστό."

Ρωμαίους 11:34 - "Ποιος γνώρισε τη σκέψη [νους] του Κυρίου; Ποιος μπόρεσε να γίνει σύμβουλός του;"

4. Σκέψη, κρίση, αποφασιστικότητα

Ρωμαίους 14:5 - "Άλλοι κάνουν διάκριση ανάμεσα στις μέρες, ενώ άλλοι τις θεωρούν όλες ίδιες. Ας κάνει ο καθένας ό,τι νομίζει σωστό [έκαστος εν τω ιδίω νοϊ πληροφορείσθω]."

Υπερεγώ

Το Υπερεγώ, αυτό δηλαδή που είναι πάνω και με μια άλλη έννοια πίσω, στα παρασκήνια, του Εγώ – κι ας νομίζει το Εγώ πως αυτό έχει τον πλήρη έλεγχο της ζωής του και των αποφάσεων του – είναι αυτό που στην Ψυχολογία, εκτός από Υπερεγώ, αποκαλείται Υποσυνείδητο ή Προσυνειδητό. 

Δεν θα το ρίξουμε στην Ψυχολογία και δεν θα ασχοληθούμε με την τεχνική ορολογία και τις εξειδικευμένες ψυχολογικές αναλύσεις γιατί τότε θα χάσουμε την ουσία και αυτό που μας ενδιαφέρει.

Με συντομία ….

Ο όρος υποσυνείδητο αναφέρεται σε αντιλήψεις, επιθυμίες και ψυχικές καταστάσεις που υπάρχουν σε λανθάνουσα κατάσταση σε κάποιον, που όμως δεν τις αντιλαμβάνεται συνειδητά. Η Ψυχανάλυση θεωρεί πως σ’ αυτό υπάρχει ένα μέρος των στοιχείων που έχουν περιπέσει σε λήθη, το οποίο επανέρχεται στη συνείδηση ή το συνειδητό και επηρεάζει τη συμπεριφορά του ατόμου.

Με  δικά μας λόγια, το Υπερεγώ είναι:

Ο Γονιός (ή ο Δάσκαλος) μέσα μας: Μ’ αυτό εννοούμε όλες τις επιδράσεις, τις οδηγίες, τις συμβουλές, τους κανόνες και τα πρότυπα που μας μετέδωσαν και τα οποία ενσταλλάχθηκαν και τυπώθηκαν στο μυαλό και στην καρδιά μας και έγιναν αναπόσπαστο στοιχείο του εαυτού μας, κάτι σαν δεύτερη φύση. Όλα αυτά ζουν και βασιλεύουν και τη ζωή μας κυριεύουν. Όμως, όπως μπορείτε να καταλάβετε, όπως ο κάθε «Γονιός» είναι διαφορετικός και το σύνολο των επιδράσεων ποικίλο, έτσι και ο κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός και μοναδικός και αντιπροσωπεύει έναν εντελώς δικό του «κόσμο».

Ο Γονιός αποτελεί το Σύστημα Αξιών, τη Φιλοσοφία Ζωής του καθενός μας, τη βασική κατεύθυνση που έχει η ζωή μας, τα «Πρέπει» και «Δεν Πρέπει» μας. Είναι το «λειτουργικό» σύστημα (όπως στους υπολογιστές) με βάση το οποίο λειτουργεί ο νους μας, το λογικό μας, η σκέψη μας, δηλαδή ο εγκέφαλος και όλα τα «προγράμματα». Όλα αυτά επιδέχονται παρεμβάσεις «αναβαθμίσεις» και «βελτιώσεις», μόνο που εδώ δεν γίνονται τόσο εύκολα όσο στους ηλεκτρονικούς εγκεφάλους. Μερικές φορές το παίζουμε γενναίοι και προσπαθούμε να καινοτομήσουμε και να διαφοροποιηθούμε απ’ τη «γραμμή», χωρίς εννοείται να συνειδητοποιούμε ότι αυτό κάνουμε. Μια τέτοια προσπάθεια όμως προκαλεί παρενέργειες γιατί αναλαμβάνει δράση ο δικαστής που λέγεται Συνείδηση και αυτό σημαίνει εσωτερικές συγκρούσεις και τύψεις. Πάντως είναι βέβαιο πως μπορούμε να εκπαιδεύσουμε και να «επικαιροποιήσουμε» τον «Γονιό» μέσα μας, αν και θέλει πολλή δουλειά. Τώρα προς ποια κατεύθυνση θα οδηγήσει η μετεκπαίδευση, θα εξαρτηθεί απ’ τους φανερούς και αφανείς «ινστρούχτορες» που θα παρέμβουν αυτόκλητα σ’ αυτό το έργο – και είναι και πολλοί και πέφτουν σαν τα κοράκια για να κερδίσουν συνειδήσεις ανθρώπων και να θέσουν υπό τον έλεγχό τους τον ανθρώπινο νου χρησιμοποιώντας ψέματα, αλήθειες και μισές αλήθειες και ίσως προπαντός διαρκές «πιπίλισμα». Για ποιους μιλάμε; Τί να πρωτοαναφέρουμε – επικοινωνιολόγοι πάσης φύσεως, προπαγανδιστές, έντυπα, τηλεόραση, πολιτικοί, παραπληροφόρηση κάθε μορφής και σκοπιμότητας. Γίνεται μεγάλος αγώνας εκεί έξω στο στίβο της ζωής - με όλα τα θεμιτά και αθέμιτα μέσα - για την  κατάκτηση νου και καρδιών και αλίμονο στους ανυποψίαστους - που είναι και η μεγάλη πλειοψηφία.

Ο Γονιός, το Σύστημα Αξιών κλπ. έχουν άλλο ένα όνομα το οποίο είναι Συνείδηση. Και η συνείδηση είναι ατομική, δεν είναι δηλαδή η ίδια σε όλους τους ανθρώπους. Πέρα από κάποιες γενικές ηθικές αξίες που πιθανόν να είναι έμφυτες, η συνείδηση αποτελεί την εσωτερική κωδικοποίηση των «νόμων», των απόψεων, των «πρέπει» και «δεν πρέπει» που έχουν ενσταλαχτεί στον εσωτερικό κόσμο του κάθε ατόμου από όλες τις πηγές που άσκησαν επίδραση πάνω του. Μπορούμε να πούμε δηλαδή πως η συνείδηση είναι ο ζωντανός προσωπικός νόμος, ο οποίος παρακολουθεί τη ζωή μας, μας κατακρίνει όταν δεν ακολουθούμε σωστά τις οδηγίες του και μας επαινεί και μας επιβραβεύει όταν τις ακολουθούμε. Αυτή είναι η εικόνα που βγαίνει απ’ την Καινή Διαθήκη, η οποία κάνει λόγο για συνείδηση καλή, αγαθή, καθαρή, αλλά και για συνείδηση κακή, πωρωμένη, στιγματισμένη και μολυσμένη. Επίσης μιλάει για τη «δική σου» συνείδηση, αλλά και τη συνείδηση «του άλλου» (Α Κορινθίους 10:25-29).

Το Υποσυνείδητο στην Καινή Διαθήκη εκφράζεται με τη λέξη «φρόνημα» καθώς και με τη λέξη «καρδιά». Η θρησκευτική και πνευματική ζωή του ανθρώπου θεμελιώνεται σ’ αυτό που η Βίβλος ονομάζει καρδιά. Η καρδιά σαν ανθρωπολογική έννοια – όχι βεβαίως η υλική-φυσική καρδιά - αποτελεί το κέντρο της εσωτερικής ψυχικής και πνευματικής ζωής του ατόμου, εκεί όπου ο Θεός δίνει μαρτυρία για τον εαυτό του.

Μιλώντας προς τους Φαρισαίους, ο Ιησούς τους είπε:

"Εσείς θέλετε να παριστάνετε τον δίκαιο μπροστά στους ανθρώπους, ο Θεός όμως γνωρίζει τι κρύβετε στις καρδιές σας· γιατί αυτό που τιμούν οι άνθρωποι το σιχαίνεται ο Θεός." 
- Λουκάς 16:15

Η καρδιά εκφράζει και αντιπροσωπεύει τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, τον γνήσιο, όχι αυτόν που εμείς θέλουμε ή προτιμούμε να δείξουμε. Ο εξωτερικός είναι η εξωτερική εμφάνιση και εικόνα του ανθρώπου, αυτό που βλέπουν οι άνθρωποι, η εξωτερική συμπεριφορά. Ο εσωτερικός είναι οι σκέψεις, τα φρονήματά μας, τα πιστεύω μας, τα συναισθήματα, το συνειδητό, τα βιώματά μας, το υποσυνείδητο.

Ο Χριστός χαρακτήρισε την καρδιά αποθήκη γεμάτη με το υλικό που είναι «αποθηκευμένο» εκεί. Ό,τι αποθήκευσε κανείς, αυτό και θα βγάλει. Ο καλός καλό και ο κακός κακό:

"Το στόμα μιλάει απ’ το περίσσευμα της καρδιάς. Ο καλός άνθρωπος βγάζει από το καλό του απόθεμα τα καλά, κι ο κακός άνθρωπος από το απόθεμα της κακίας του τα άσχημα λόγια." 
- Ματθαίος 12:33-37 & Λουκάς 6:43-45

Σε κάποιο άλλο σημείο ο Κύριος επισημαίνει:

"Όσα όμως βγαίνουν από το στόμα προέρχονται από την καρδιά, κι αυτά είναι που κάνουν ακάθαρτο τον άνθρωπο. Γιατί από την καρδιά βγαίνουν πονηρές σκέψεις, φόνοι, μοιχείες, πορνείες, κλοπές, ψευδομαρτυρίες, βλαστήμιες. Όλα αυτά κάνουν ακάθαρτο τον άνθρωπο, ενώ το να φάει με άπλυτα χέρια δεν τον κάνει ακάθαρτο."
-Ματθαίος 15:17-20

Όσο για το Φρόνημα, επειδή καλύπτεται ικανοποιητικά απ’ όσα προαναφέρθηκαν, αλλά κυρίως επειδή λόγω σπουδαιότητας θα μας απασχολήσει αρκετά σε επόμενες συνέχειες όπου θα έχει «χορταστική» ανάλυση και διαπραγμάτευση, δεν θα πούμε περισσότερα – εκτός από μια αναφορά στο δύσκολο να μεταφραστεί και να αποδοθεί σωστά, αντιθετικό ζευγάρι φράσεων/εννοιών «το φρόνημα της σαρκός» [ή "αμαρτωλές επιθυμίες"] και «το φρόνημα του πνεύματος» [ή "προσταγές του Πνεύματος"]που συναντούμε σε πολλές περικοπές της Καινής Διαθήκης, όπως στην προς Ρωμαίους κεφ. 8: 6, 7, 27 αλλά και αλλού με κάποιες παραλλαγές, όπως στην προς Γαλάτας 5:16-24, 6:7-8, Εφεσίους 2:1-3 κ.ά..

Εκείνο

Πρόκειται για το Ασυνείδητο, για το  για το Παιδί που έχουμε μέσα μας. Απλή κουβέντα αλλά με μεγάλο βάθος. Το Εκείνο, το Ασυνείδητο, είναι ή περιλαμβάνει πρώτα και πάνω απ’ όλα τα ένστικτα, δηλαδή τις σύνθετες έμφυτες αντιδράσεις του ανθρώπου, όπως είναι η αυτοσυντήρηση, η αυτοάμυνα, η σεξουαλικότητα, η πατρότητα.

Τα ένστικτα είναι η τάση για αντιδράσεις και συμπεριφορές της ζωικής ύλης κάτω από ορισμένες συνθήκες και δημιουργήθηκε για να εξυπηρετήσει βιολογικές ανάγκες. Επίσης, είναι η απέραντη τράπεζα των παιδικών μας εμπειριών, αναμνήσεων, φόβων, ελπίδων, ενστικτωδών επιθυμιών, αφιλτράριστων ορέξεων, ορμών και σκέψεων, τα εγωιστικά μας «θέλω». Όλα δηλαδή εκείνα τα πράγματα για τα οποία σαν ενήλικες δεν έχουμε καμιά σαφή επίγνωση.

Ο άνθρωπος (όπως και όλα τα ζώα, όλες οι ζωντανές υπάρξεις) γεννιέται με ένστικτα και δεν υπάρχει τίποτε κακό ή αρνητικό με τα ένστικτα και τις ορμές που σχετίζονται μ’ αυτά. Χωρίς αυτά δεν θα μπορούσε να επιβιώσει. Το μωρό μόλις γεννηθεί αναζητάει τροφή. Αν δεν του τη δώσουν αμέσως, ενστικτωδώς αρχίζει να γκρινιάζει, να κλαίει κ.ο.κ. Αν έχει κάτι, τροφή ή παιχνίδι, και του το πάρουμε, αντιδρά ενστικτωδώς και με κάθε πρόσφορο μέσο – θα χτυπήσει, θα αρπάξει, θα φωνάξει, θα δαγκώσει. Όσο μεγαλώνει το μαθαίνουμε να μοιράζεται, να κάνει υπομονή, να ελέγχει τον εαυτό του, να συνυπάρχει με άλλους και όλα εκείνα που ονομάζουμε κοινωνικοποίηση.

Όσο πάει, διαφέρει όλο και πιο πολύ απ’ τα ζώα. Όταν όμως βρεθεί σε σοβαρό κίνδυνο, σε όποια ηλικία κι αν είναι, τα ηνία τα παίρνουν τα ένστικτα και τότε βλέπουμε τον πολιτισμένο άνθρωπο να είναι έτοιμος για ήπιο ή άγριο καυγά, για μπουνιές και πάει λέγοντας. Υπεράσπιση των συμφερόντων μας «με νύχια και με δόντια»! Ξυπνάει δηλαδή το παιδί που έχουμε μέσα μας, ανάβουν τα αίματα, αναλαμβάνουν δράση τα ένστικτά μας. Όσοι μας βλέπουν δεν μας αναγνωρίζουν. Τέτοιες καταστάσεις προσπαθούμε να τις προλαβαίνουμε και να τις αποφεύγουμε – όσο γίνεται! Ποτέ μα ποτέ δεν μπορούμε να πούμε πως «το παιδί μέσα μας» βρίσκεται κάτω απ’ τον πλήρη έλεγχό μας. Θα ήταν η μεγαλύτερη αυταπάτη να ισχυριστεί κανείς κάτι τέτοιο. Θα ήταν σαν να λέγαμε ότι μπορούμε να αλλάξουμε τη ίδια μας τη φύση. Όσοι παρακολουθούν τις ειδήσεις, γνωρίζουν καλά τι φοβερά πράγματα συμβαίνουν στον κόσμο μας!

Στους περισσότερους θρησκευτικούς κύκλους όλα αυτά με τα ένστικτα θεωρούνται ενδείξεις ή και αποδείξεις ότι το μωρό ακόμη και το νήπιο «έχουν το διάβολο μέσα τους» ότι είναι «γεννημένα μέσα στην αμαρτία» και χρειάζονται τιμωρία, ξύλο, να οδηγηθούν στη μετάνοια [sic] και τελικά στη σωτηρία! Δεν υπάρχει καμιά Βιβλική βάση σε τέτοιες σκέψεις. Ούτε βέβαια η Ψυχολογία και η Ψυχολογία του Βάθους δέχεται τέτοιες πρακτικές.

Ούτε - πάνω απ' όλα και όλους - δέχεται κάτι τέτοιο ο Ίδιος ο Ιησούς Χριστός. Δείτε πώς βλέπει το θέμα αυτό στο κατά Ματθαίον 18:1-5

"Εκείνη την ώρα, πήγαν οι μαθητές στον Ιησού και τον ρώτησαν: «Ποιος είναι άραγε ανώτερος στη βασιλεία του Θεού;» Ο Ιησούς φώναξε τότε ένα παιδάκι, το ’βαλε να σταθεί ανάμεσά τους και είπε: «Σας βεβαιώνω πως αν δεν αλλάξετε κι αν δε γίνετε σαν τα παιδιά, δε θα μπείτε στη βασιλεία του Θεού. Όποιος λοιπόν ταπεινώσει τον εαυτό του σαν αυτό το παιδί, αυτός είναι ο ανώτερος στη βασιλεία του Θεού. Και όποιος δεχτεί ένα τέτοιο παιδί στο όνομά μου, δέχεται εμένα τον ίδιο." 

Να προσθέσω όμως εδώ πώς και για τα παιδάκια θα περάσουν τα χρόνια και θα έρθει και η δική τους ώρα να αποκτήσουν ευθύνη των καλών και των κακών πράξεων τους και τότε θα χρειαστούν και αυτά - σαν υπεύθυνα άτομα πια - να αναζητήσουν τη σωτηρία δια πίστεως στον Ιησού Χριστό.

Και, στο κάτω κάτω της . . . γραφής, τι να πούμε για όσα κάνουν τα άλλα ζώα που αλληλοσκοτώνονται και αλληλοτρώγονται; Είναι και αυτά υπό τον έλεγχο της αμαρτωλότητας τους; Ακόμη και αυτά που αποκαλούμε εξημερωμένα δεν εξαιρούνται. Όταν η γάτα σας κάνει γατάκια, παρακολουθείστε τα να δείτε πόση "ευγένεια" δείχνουν στα αδερφάκια τους την ώρα που τους ρίχνετε κάτι να φάνε. Όχι παίζουμε!!! Ένστικτα!!!Επιβίωση!!!!!!! "Πρώτα ΕΓΩ"!!!!!

Στην Καινή Διαθήκη το «Εκείνο» εκφράζεται με τη λέξη «σαρξ» ή το «φρόνημα της σαρκός». Η «σάρκα» με αυτή τη σημασία δεν έχει να κάνει με το σώμα και τις λειτουργίες του, δεν αναφέρεται δηλαδή στα βασικά ένστικτα του ανθρώπου. Στα σχετικά εδάφια, π.χ. Ρωμαίους 8:5-8, Γαλάτας 5:24, 6:8, η λέξη χρησιμοποιείται με ηθική και όχι υλική και σωματική έννοια. Αναφέρεται δηλαδή στην απουσία πνευματικότητας, στην κοσμικοφροσύνη και την υλιστική φιλοσοφία που χαρακτηρίζει τη ζωή κάποιου.

Το «σαρκικό φρόνημα» δεν φεύγει με την αναγέννηση του ανθρώπου, ως δια μαγείας. Θέλει χρόνο και προσπάθεια για αναβάθμιση της πνευματικότητας. Οι περισσότεροι άνθρωποι που δεν ενδιαφέρονται για τα του Πνεύματος αλλά και οι περισσότεροι πιστοί είναι «σαρκικοί», ΟΧΙ με την έννοια τη σωματική - της αγριότητας, της βιαιότητας και της ανηθικότητας - αλλά με την ηθική έννοια. Αναφέρεται δηλαδή στην απουσία πνευματικότητας, στην κοσμικοφροσύνη και την υλιστική φιλοσοφία που χαρακτηρίζει τη ζωή κάποιου, για το λόγο ότι η Φιλοσοφία Ζωής και η βασική κατεύθυνση που έχει η ζωή τους παραμένουν οι ίδιες όπως και πριν την αναγέννηση.

Το ότι ομολογούν πίστη στον Ιησού Χριστό και εφαρμόζουν μια σειρά από κανόνες που εξωτερικά τους διαφοροποιούν απ’ τον υπόλοιπο κόσμο, δεν είναι αρκετά για να θεωρηθούν πως «μεταμορφώνονται συνεχώς προς το καλό» και πως αποκτούν «το νέο φρόνημα του πιστού» - Ρωμαίους 12:2. Αυτό πίστευαν και οι Χριστιανοί στην Κόρινθο και θριαμβολογούσαν. Ο Παύλος όμως τους έγραψε πως είναι ακόμη «σαρκικοί», έχουν δηλαδή το «σαρκικό φρόνημα», πως είναι “νήπια” από πνευματική άποψη, με λίγα λόγια είναι ακριβώς όπως και οι άλλοι άνθρωποι που δεν είχαν πιστέψει. Διαβάστε προσεκτικά την παρακάτω περικοπή και προσέξτε τους λόγους για τους οποίους τους χαρακτηρίζει "σαρκικούς":

"Κι εγώ, αδερφοί, δεν μπόρεσα να σας μιλήσω σαν σε ανθρώπους που έχουν το Πνεύμα του Θεού· αλλά σας μίλησα σαν σε ανθρώπους που εμπιστεύονται στη δική τους σοφία και είναι νήπια στην πίστη του Χριστού. Σας έθρεψα με γάλα, όχι με στέρεη τροφή, γιατί δεν μπορούσατε ακόμα να τη δεχτείτε. Αλλά ούτε και τώρα ακόμα το μπορείτε, γιατί εξακολουθείτε να ζείτε σαν άνθρωποι αυτού εδώ του κόσμου [σαρκικοί εστέ]. Αφού υπάρχουν μεταξύ σας ζηλοτυπίες, φιλονικίες και διχόνοιες, αυτό δε δείχνει ότι είστε άνθρωποι αυτού του κόσμου [σαρκικοί εστέ] και ότι συμπεριφέρεστε όπως οι άλλοι άνθρωποι;"
– Α Κορινθίους 3:1-4.

 

Στο επόμενο: Πώς λειτουργούν οι δυναμικές αυτές στην καθημερινότητα μας

Τι Είναι Πνευματικότητα (2)

 

Τι Είναι Πνευματικότητα (2)

Χριστός και Πνευματικότητα

Του Χρύσανθου Θεοχάρη

Στη Βίβλο Χριστός και Πνευματικότητα είναι έννοιες αδιαχώριστες. Ο Χριστός και ο δρόμος του δίνει ουσία και πραγματικό περιεχόμενο στην πνευματικότητα. Σε τελική ανάλυση Χριστιανική πνευματικότητα είναι η εσωτερική κατάσταση και βίωση της σχέσης του πιστού με τον Θεό και τον Σωτήρα Χριστό, καθώς και η πορεία εμβάθυνσης αυτής της σχέσης. Επίσης, είναι η βαθιά αίσθηση του πιστού πως ανήκει στο Θεό, πως βρίσκεται σε αρμονία με το Θεό και με τον εαυτό του. Έτσι, ο εσωτερικός του κόσμος, δηλαδή οι αρχές του, οι αξίες του και τα όνειρά του, βρίσκεται σε αρμονία με τον εξωτερικό του κόσμο, δηλαδή με τον τρόπο που ζει και συμπεριφέρεται. Σαν αποτέλεσμα νοιώθει γαλήνη, χαρά, ασφάλεια στην πορεία του, και γενικά απολαμβάνει τη χάρη του Θεού.

Είναι όμορφο αυτό; Σίγουρα Ναι! Δύσκολο; Όχι! Το συναντούμε συχνά στους πιστούς; Δυστυχώς, για την πλειοψηφία των Χριστιανών τα ζηλευτά αυτά στοιχεία είτε δεν υφίστανται καθόλου είτε υφίστανται σε πολύ μικρό βαθμό. Ο λόγος πολύ απλός: Ο εσωτερικός τους κόσμος δεν βρίσκεται σε αρμονία με τον εξωτερικό τους κόσμο. Που σημαίνει πως πιστεύουν λιγότερο στον αληθινό Θεό και περισσότερο στους «θεούς» που λατρεύει και υπηρετεί η σημερινή κοινωνία. Γι’ αυτό και η ευσέβειά τους είναι σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό προσποιητή και μόνο στα λόγια:

Χριστός:

Αυτός ο λαός με προσεγγίζει με τα λόγια,

και με τα χείλη με τιμά,

η καρδιά τους όμως βρίσκεται πολύ μακριά μου

          - Ματθαίος 15:9

Βιβλική Πνευματικότητα και Μυστικισμός

Ο Πνευματικός άνθρωπος σύμφωνα με την Καινή Διαθήκη είναι ο ελεύθερος άνθρωπος. Η πνευματικότητά του δεν διαμορφώνεται απ’ τα «μη» και τα «πρέπει». Αυτά τα έχει ξεπεράσει. Η βίωση της σχέσης του με το Χριστό και ο συντονισμός του με το Πνεύμα του Θεού τον έφεραν στο σημείο που αυθόρμητα οδηγείται στις σωστές επιλογές. Αυτά βέβαια έρχονται προοδευτικά και μετά από συνεχή και συνεπή προσπάθεια, αλλά και πάλι, ποτέ και σε κανέναν δεν έφτασαν σε τέλεια και ολοκληρωμένη μορφή. Κάποια εδάφια της Καινής Διαθήκης που σχετίζονται με τις σημερινές έννοιες της Πνευματικότητας και του Μυστικισμού είναι τα παρακάτω:

Γαλάτας 2:19-20 – Ζει μέσα μου ο Χριστός

Έχω πεθάνει στο σταυρό μαζί με το Χριστό. Τώρα πια δε ζω εγώ, αλλά ζει στο πρόσωπό μου ο Χριστός. Κι η τωρινή σωματική μου ζωή είναι ζωή βασισμένη στην πίστη μου στον Υιό του Θεού, που με αγάπησε και πέθανε εκούσια για χάρη μου

Γαλάτας 5:22-25 – Ο καρπός του Πνεύματος

Ο καρπός του Αγίου Πνεύματος είναι η αγάπη, η χαρά, η ειρήνη, η μακροθυμία, η καλοσύνη, η αγαθότητα, η πίστη, η πραότητα, η εγκράτεια. Τίποτε απ’ αυτά δεν καταδικάζει ο νόμος.  Άλλωστε όσοι είναι του Χριστού έχουν σταυρώσει τον αμαρτωλό εαυτό τους μαζί με τα πάθη και τις επιθυμίες του. Αφού, λοιπόν, ζούμε με τη δύναμη του Πνεύματος, πρέπει ν’ ακολουθούμε το Πνεύμα.

Κολοσσαείς 1:9-12 – Σοφία και σύνεση

Γι’ αυτό κι εμείς, αφότου μάθαμε τα νέα σας, δεν παύουμε να προσευχόμαστε για σας και να παρακαλούμε το Θεό να σας δώσει όλη τη σοφία και τη σύνεση που χαρίζει το Άγιο Πνεύμα, ώστε να γνωρίσετε στην εντέλεια το θέλημά του. Για να ζείτε με τρόπο αντάξιο του Κυρίου και κατά πάντα ευάρεστο σ’ αυτόν, να έχετε σαν καρπό κάθε λογής καλά έργα και να προοδεύετε στη βαθιά γνώση του Θεού, παίρνοντας δύναμη από τον ισχυρό και δοξασμένο Θεό. Έτσι σε κάθε περίσταση θα έχετε υπομονή και μακροθυμία, και θα ευχαριστείτε με χαρά το Θεό και Πατέρα, που μας αξίωσε να έχουμε μερίδιο στην κληρονομία των αγίων του που ζουν μέσα στο φως.

Κολοσσαείς 3:1-4 – Η ζωή μου κρυμμένη στο Χριστό εν τω Θεώ

Αφού, λοιπόν, αναστηθήκατε μαζί με το Χριστό, να επιδιώκετε τα αγαθά που βρίσκονται στον ουρανό, εκεί που κάθεται ο Χριστός στα δεξιά του Θεού· οι σκέψεις σας να είναι στραμμένες προς αυτά κι όχι προς τα γήινα πράγματα. Γιατί πεθάνατε μαζί με το Χριστό κι η ζωή σας είναι κρυμμένη μαζί με το Χριστό στο Θεό. Όταν ο Χριστός, που είναι η αληθινή ζωή μας, φανερωθεί, τότε κι εσείς θα φανερωθείτε μαζί του δοξασμένοι στην παρουσία του.

Εβραίους 5:14 – Εξάσκηση των πνευματικών αισθητηρίων

Η στέρεη τροφή είναι για τους ωρίμους, οι οποίοι με τη συνεχή χρήση έχουν εξασκήσει τα αισθητήρια όργανά τους, για να μπορούν να διακρίνουν το καλό απ’ το κακό.

Λουκάς 10:21 - Αγαλλίαση

Εκείνη τη στιγμή ο Ιησούς ένιωσε μέσα του αγαλλίαση, και είπε: «Σ’ ευχαριστώ Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης, γιατί αυτά που απέκρυψες από τους σοφούς και τους συνετούς τα φανέρωσες στους ταπεινούς.

Α Πέτρου 1:6,8 - Τώρα δεν τον βλέπετε, πιστεύετε όμως σ’ αυτόν

Το Χριστό τον αγαπάτε, αν και δεν τον έχετε γνωρίσει κατ’ όψη. Τώρα δεν τον βλέπετε, πιστεύετε όμως σ’ αυτόν, κι αυτό σας γεμίζει ανείπωτη χαρά και αγαλλίαση, και προγεύεστε την τελική δόξα.

Φιλιππησίους 4:4-7 - Η ειρήνη του Θεού

Και η ειρήνη του Θεού, που είναι ασύλληπτη στο ανθρώπινο μυαλό, θα διαφυλάξει τις καρδιές και τις σκέψεις σας κοντά στον Ιησού Χριστό.

Χαρακτηριστικά Γνωρίσματα του Πνευματικού Ανθρώπου (Πέρα απ’ τα καθαυτό Χριστιανικά)

1. Διαθέτει επαρκή γνώση των δεδομένων της ανθρώπινης φύσης και των περιορισμών της.

2. Διαθέτει υψηλό επίπεδο αυτογνωσίας, αυτο-αποδοχής, και αποδοχής των άλλων.

3. Έχει έντονη αίσθηση αρχών και αξιών, και τις βλέπει να διαπλάθουν τη ζωή του.

4. Διαθέτει υψηλό επίπεδο αυτονομίας. Δεν θα αρνηθεί να ενταχθεί σε κάποια κοινότητα, όχι όμως πάσει θυσία.

5. Η αυτονομία του τον οδηγεί να αποζητάει και τη μοναχικότητα για εσωτερικό διάλογο και επικοινωνία με το Θεό και τη φύση του.

6. Συχνά έχει μυστικιστικές-πνευματικές εξάρσεις και εμπειρίες - όταν θαυμάζει τη φύση, όταν μελετάει ένα μεστό κομμάτι του Λόγου, όταν απολαμβάνει ευλογημένη κοινωνία με πιστούς.

7. Συχνά εστιάζει το ενδιαφέρον του σε προβλήματα και θέματα που δεν τον αφορούν προσωπικά. Το βλέμμα του αγκαλιάζει και παγκόσμια κοινωνικά θέματα.

8. Έχει στενές σχέσεις με λίγους εκλεκτούς φίλους ή αγαπητά πρόσωπα.

9. Είναι διαφοροποιημένος σε μικρό ως μεγάλο βαθμό απ’ την επικρατούσα λατρεία και το κυνήγι του χρήματος και της περιουσίας. Δυστυχώς, πολύ λίγοι Χριστιανοί παίρνουν καλό βαθμό σ’ αυτό - οι περισσότεροι δυστυχώς έχουν πέσει στην παγίδα και πληρώνουν γι’ αυτό. Η Φιλοσοφία της Αυτάρκειας έχει τους πιο πολλούς οπαδούς όχι ανάμεσα στους πιστούς, αλλά ανάμεσα στους θρησκευτικά αδιάφορους. Και το κίνημα της Εθελούσιας Φτώχιας  ενώ συγκινεί συνειδητοποιημένους ανθρώπους χωρίς ιδιαίτερα θρησκευτικά ενδιαφέροντα, έχει μικρή απήχηση ανάμεσα στους πιστούς. Σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου στην Επιστολή προς Φιλιππησίους 4:11-13 είναι άλλο πράγμα η προσπάθεια βελτίωσης της ζωής και άλλο η ειδωλοποίηση των υλικών. Η ειδοποιός διαφορά βρίσκεται πρωταρχικά στην εσωτερική κατάσταση και τη στάση ζωής ενός ανθρώπου, όχι στο αν έχει πολλά ή λίγα.

10. Έχει απελευθερωθεί απ’ τη Δικτατορία του Ρολογιού και βιώνει την Ανακάλυψη της Βραδύτητας – κυρίως όσον αφορά τον ελεύθερο χρόνο του. Ο ασυνείδητος φόβος του θανάτου σπρώχνει τον άνθρωπο σε επιτάχυνση των ρυθμών του σε μια ανικανοποίητη κούρσα να «φάει» όσο γίνεται περισσότερα σε όσο γίνεται λιγότερο χρόνο, γιατί «ας φάμε και ας πιούμε γιατί αύριο θα πεθάνουμε». Όμως αυτή η «φαστ φουντ» νοοτροπία του στερεί την πραγματική απόλαυση της ζωής. Κάποιος σοφός Ινδός είπε πρόσφατα το εξής σε έναν Δυτικό: «Εσείς έχετε το Ρολόι, εμείς έχουμε τον Χρόνο». Έχουν μεγάλο βάθος τα λόγια αυτά! Ο πνευματικός άνθρωπος που βιώνει την παρουσία του Θεού αισθάνεται το χρόνο φίλο και σύμμαχό του, νοιώθει πως όλος ο χρόνος είναι δικός του. Γι’ αυτό μπορεί και «φρενάρει» και απολαμβάνει τη στιγμή, βιώνοντας έτσι έντονα το υπέροχο δώρο της Ζωής.

Πώς να Υλοποιήσεις την Πνευματικότητα στη Ζωή σου

Να τονίσουμε στο σημείο αυτό πως η υλοποίηση της πνευματικότητας σε πρακτικό επίπεδο δεν είναι εφικτή παντού και πάντα. Αυτό που είναι επιθυμητό και εφικτό για τον πνευματικό άνθρωπο είναι να την επιθυμεί και να φροντίζει να γίνει η γενική τάση και πορεία της ζωής του.

1. Μάθε να Συγχωρείς. Η συγχώρηση είναι πράξη απελευθέρωσης - για τον άνθρωπο που συγχωρείται, αλλά πολύ περισσότερο γι’ αυτόν που συγχωρεί.

2. Δίνε Έκφραση στα Αισθήματα Ευγνωμοσύνης που Υπάρχουν Μέσα σου: Καλλιέργησε την τέχνη να επισημαίνεις πράγματα και καταστάσεις που θα πρέπει να σε κάνουν να αισθάνεσαι ευγνώμων. Δίνε έκφραση στα αισθήματα σου. Η καλύτερη και πιο συνηθισμένη ευκαιρία είναι η ώρα του φαγητού. Νοιώσε ευγνωμοσύνη για τη ζωογόνο τροφή, τρώγε αργά, απολάμβανε κάθε μπουκιά με πνεύμα ευγνωμοσύνης.

3. Μάθε να Εκφράζεις Εκτίμηση: Δείξε εκτίμηση προς τα μέλη της οικογένειάς σου, αλλά και προς άλλους, ακόμα και για μικροπράγματα. Η κριτική για τα αρνητικά είναι πολύ πρόσφορη, έτσι χρειάζεται εκπαίδευση για να μάθουμε την ευλογημένη συνήθεια να εκφράζουμε εκτίμηση.

4. Μάθε να Χαρίζεις, Αλλά και να Παίρνεις: Όχι μόνο υλικά πράγματα – και ποτέ χωρίς αγάπη. Δίνε απ’ τον χρόνο σου, δίνε το ταλέντο σου, πρόσφερε φροντίδα. Δίνε ελπίδα, θάρρος, συμβουλή, στήριξη, χρήματα, τον εαυτό σου. Παράλληλα, αποδέξου τις προσφορές των άλλων με χάρη και αίσθημα εκτίμησης. Έτσι ίσως προσφέρεις το καλύτερο δώρο στον δότη σου – το μήνυμα πως και αυτός έχει κάτι αξιόλογο να προσφέρει.

5. Καλλιέργησε την Ευσπλαχνία: Γύμνασε την καρδιά σου να ευαισθητοποιείται όταν βλέπει πόνο γύρω της.

6. Μάθε να Σέβεσαι την Ιερότητα Όλων των Μορφών Ζωής: Οι περισσότεροι απ’ τους Χριστιανούς έχουμε παραμελήσει τη φροντίδα της γης, φροντίδα που ο ίδιος ο Πλάστης μας ανέθεσε (Γένεση 2:15). Ο σημερινός κόσμος έχει υιοθετήσει μια ληστρική διάθεση και στάση απέναντι στα ζώα και το περιβάλλον. Η στάση αυτή είναι αντιβιβλική και κατά συνέπεια καταδικαστέα.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Interpretation 56:2 April 2002

2. Robert H. Thouless, Introduction to the Psychology of Religion, Cambridge University Press, 1971.

3. Αρχιμ. Σωφρονίου, Η ζωή Του Ζωή Μου, Εκδόσεις Πουρναρά: Θεσσαλονίκη, 1983

Τι Είναι Πνευματικότητα (1)

 Τι Είναι Πνευματικότητα (1)

 Σκέψεις πάνω σε ένα πολύ σημαντικό θέμα

Του Χρύσανθου Θεοχάρη

Συχνά γίνεται λόγος στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και στον τύπο για πνευματικούς ανθρώπους ή για ανθρώπους του πνεύματος καθώς και για πνευματικότητα με κάποια γενική έννοια. Εννοούν βέβαια τους ανθρώπους εκείνους που ασχολούνται με πράγματα που σχετίζονται με το πνεύμα και τη διάνοια, σε αντίθεση με την ύλη και τον αισθητό κόσμο, τους ανθρώπους δηλαδή των γραμμάτων και των ιδεών.  

Η μελέτη αυτή δέχεται, αναγνωρίζει και βλέπει με θετικό μάτι όλα αυτά. Το αντικείμενό της όμως είναι η θρησκευτική πνευματικότητα που εννοιολογικά βασίζεται στη Βίβλο, αποτελεί αυτόνομο αντικείμενο και τα πλαίσιά της είναι πολύ ευρύτερα και περισσότερο ενδιαφέροντα.

Η θρησκευτική πνευματικότητα είναι ποιοτικό στοιχείο ζηλευτό και επιθυμητό και αποτελεί ευγενή επιδίωξη σε παγκόσμιο και διαθρησκευτικό επίπεδο. Κάποιοι βέβαια το πάνε πολύ μακριά βάζοντας πολύ ψηλά τον πήχη και ουσιαστικά καταλήγουν να επιδίδονται σε κάποιες ακραίες μορφές πνευματικότητας που αποτελούν γι αυτούς αυτοσκοπό. Οι επιδόσεις τους στον τομέα αυτό μπορεί να τους συνεπάρουν τόσο πολύ που να ξεχάσουν από πού ξεκίνησαν και τι επιδίωκαν, με αποτέλεσμα να χάσουν το δρόμο, να πιστέψουν πως κρατούν τα κλειδιά μιας άλλης άγνωστης διάστασης και τελικά να έχουν «μπερδέματα» βιβλικής, θεολογικής και διανοητικής φύσης. Πιο κάτω θα επανέλθουμε σ’ αυτό, πάντα όμως με συντομία, γιατί πρόκειται για τεράστιο θέμα.

Φυσιολογικά θα περίμενε κανείς όλοι οι ακόλουθοι του Χριστού να ενδιαφέρονται και να καλλιεργούν την πνευματικότητα στη ζωή τους. Δυστυχώς κάτι τέτοιο δεν ισχύει, με αποτέλεσμα να υπάρχουν πολλοί θρησκευόμενοι, πολλοί Χριστιανοί στην προκειμένη περίπτωση, αλλά πολύ λίγοι με πνευματικότητα. Κρίμα, γιατί πνευματικότητα σημαίνει αυξημένες πιθανότητες και δυνατότητες για ποιότητα ζωής, για ευτυχία και ολοκλήρωση. Είναι ένας πολύ αξιόλογος στόχος για εκκλησίες και μεμονωμένους πιστούς. Για να αποκτήσει κάποιος περισσότερα στοιχεία πνευματικότητας πρέπει πρωταρχικά να το βάλει σαν ατομικό στόχο. Και η τοπική εκκλησία βεβαίως όχι μόνο μπορεί αλλά και πρέπει να βοηθήσει - με τη διδασκαλία της και τη δημιουργία συνθηκών και περιβάλλοντος τέτοιου που να εμπνέει και να διευκολύνει την ανάπτυξη της πνευματικότητας.

Οι Απεκκλησιασμένοι

Πάντα υπήρχε μια μερίδα ανθρώπων που ενώ είχαν κάποιο μικρότερο ή μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τη θρησκεία, για το Χριστό και το Χριστιανισμό της Βίβλου, μπορεί μάλιστα και να τηρούσαν τα βασικά της πίστης τους, στη συνέχεια αποφάσισαν να αποστασιοποιηθούν και να αυτονομηθούν πνευματικά επιθυμώντας να συνεχίσουν τη σχέση τους με το Θεό με άλλους «εναλλακτικούς» τρόπους. Είναι αυτοί που ενώ σε ερωτηματολόγια και δημοσκοπήσεις απαντούν θετικά στο ερώτημα αν πιστεύουν στο Θεό, όταν ερωτηθούν με ποια Θρησκεία ή Εκκλησία ή Ομολογία συντάσσονται ή ταυτίζονται, απαντούν «με καμιά»! Πρόκειται για την ομάδα ή μάλλον την κατηγορία εκείνη των ανθρώπων που τους έχει αποδοθεί ο χαρακτηρισμός «απεκκλησιασμένοι», εκείνοι δηλαδή που έθεσαν τον εαυτό τους εκτός Εκκλησίας ή, ακριβέστερα, εκτός Εκκλησιαστικών δομών. Εδώ χρειάζεται προσοχή! Οι άνθρωποι δεν λένε και ούτε εννοούν ότι θέτουν τον εαυτό τους εκτός της Εκκλησίας του Χριστού ή του Σώματος του Χριστού ή του Σώματος των Λυτρωμένων. Τουλάχιστον όχι όλοι και όχι απαραίτητα. Εννοούν ότι αποστασιοποιούνται απ’ τις οργανωμένες Εκκλησίες στις οποίες βλέπουν να πλεονάζει το «ανθρώπινο» (=κοσμικό) και γεμάτο ατέλειες και προβλήματα στοιχείο. Εκείνοι βέβαια που επιλέγουν να μένουν μέσα στα πλαίσια των Εκκλησιαστικών δομών λένε για τους απεκκλησιασμένους πως εγκατέλειψαν το Χριστό και την Εκκλησία του. Το τι ισχύει στην πραγματικότητα είναι πρωταρχικά θέμα του καθενός προσωπικά και βέβαια του Θεού που γνωρίζει την πραγματικότητα καλύτερα κι απ’ τους ίδιους. 

Η ουσία είναι πως κατά τις τελευταίες δεκαετίες οι απεκκλησιασμένοι αυξάνονται με γοργούς ρυθμούς. Οι λόγοι είναι πολλοί - θα αναφέρω δύο απ’ αυτούς. Ένας λόγος είναι πως υπάρχει η δυνατότητα πρόσβασης σε πηγές και ακαδημαϊκά ή εκλαϊκευτικά θεολογικά και άλλα βοηθήματα, πράγμα που τους φέρνει σε πλεονεκτική θέση και τους δίνει κάποια αυτοπεποίθηση για τις πνευματικές επιλογές τους. Παράλληλα μπορούν να κάνουν όχι ανεύθυνη αλλά υπεύθυνη και ενημερωμένη κριτική.  Ένας άλλος σημαντικός λόγος είναι το έλλειμμα πνευματικότητας (και το πλεόνασμα της κοσμικότητας) που παρατηρείται στη μεγάλη πλειοψηφία των εκκλησιών – αντί για πνευματικότητα κυριαρχεί η ξηρασία! Η βασική τάση που χαρακτηρίζει το σύγχρονο κίνημα για την Πνευματικότητα είναι «απομάκρυνση απ’ τις ‘θρησκείες εξουσίας’ και είσοδος στον ‘κόσμο του πνεύματος’». Η βαθειά επιθυμία που εκφράζουν είναι μια απευθείας επικοινωνία με το Θεό ή το θείο χωρίς τη διαμεσολάβηση της οργανωμένης θρησκείας.

Τι ΔΕΝ είναι η ουσία της Πνευματικότητας

Πνευματικότητα δεν είναι να πηγαίνεις στις εκκλησιαστικές συνάξεις, να λες μεγάλες προσευχές και πολλά αλληλούια ή Κύριε ελέησον, να μελετάς τη Γραφή, να έχεις πολλές βιβλικές και θεολογικές γνώσεις, να κάνεις εκκλησιαστικό έργο, να εφαρμόζεις αυτά που πρέπει και να αποφεύγεις αυτά που δεν πρέπει. Όταν υπάρχει πνευματικότητα, θα φέρει λίγο πολύ και πολλά απ’ αυτά, όμως είναι πέρα και πάνω απ’ αυτά. Ούτε είναι απαραίτητα πνευματικότητα οι διάφορες μορφές έκστασης που προκαλούνται με τη βοήθεια κάποιων τεχνικών και μεθόδων, παρόλο που φέρνουν κάποια ευφορία.

Τρεις Θεμελιώδεις Εννοιες

Υπερβατικότητα: Υπάρχει κάτι «εκεί πέρα», πέρα και πάνω από μένα και απ’ ότι πιάνουν οι αισθήσεις μου. Δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς είναι, πάντως είναι περίπου αποδειγμένο πως υπάρχει και πως ανταποκρίνεται σε αυτούς που του «χτυπούν την πόρτα» - σε άτομα όλων των θρησκειών, σε αυτούς που ασχολούνται με τον Πνευματισμό, ακόμη και σε άθεους. Πιθανόν πάλι αυτό το «κάτι» να είναι «δύο» - ένα καλό και ένα κακό – μια και βλέπουμε να προκύπτουν δύο κατηγορίες αποτελεσμάτων – καλά και κακά. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται ο κίνδυνος, να συνδεθούμε δηλαδή με λάθος Υπερβατική πηγή. Υπάρχουν όμως και άλλες εξηγήσεις για όλα αυτά τα «αποτελέσματα». Αναφερόμαστε κυρίως στη σύγχρονη επιστήμη της Νευροβιολογίας, η οποία ασχολείται με τις ανεξάντλητες δυνατότητες που έχει ή μπορεί να έχει ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Διεξάγονται πρωτοποριακά πειράματα στις δομές και τις λειτουργίες του εγκεφάλου που ίσως μας ταρακουνήσουν και μας ξεβολέψουν!

Εσωτερικότητα: Υπάρχει μια διάσταση μέσα μου που δεν αγγίζεται ούτε ανιχνεύεται απ’ τους γιατρούς και τους ψυχολόγους. Γεγονός είναι πως δεν γνωρίζουμε τον τρόπο που λειτουργεί, το βλέπουμε όμως στα αποτελέσματα που προκύπτουν. Πιθανόν να είναι μια δυνατότητα του εγκεφάλου, πιθανόν κάτι άλλο. Όπως και με την υπερβατικότητα, η νευροβιολογία και η νευροφυσιολογία πιθανόν να έχουν κάποιες ιδέες, οι οποίες συνδέονται με τα πειράματα και τις έρευνές τους, που ίσως ρίξουν κάποιο φως στην πλευρά αυτή της ανθρώπινης εμπειρίας. Έχουμε πολλά να μάθουμε, βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή. Κι αν η αρχή είναι τόσο εντυπωσιακή, φανταστείτε πώς θα είναι η συνέχεια.

Πνευματικότητα: Η δυνατότητα δημιουργίας σύνδεσης ανάμεσα στο Υπερβατικό και την «εσωτερικότητα», ή εσωτερική διάσταση του ανθρώπου, καθώς και το αποτέλεσμα μιας τέτοιας σύνδεσης, αυτό ακριβώς είναι η πνευματικότητα. Προσοχή όμως, γιατί χωρίς σωστές προϋποθέσεις αυτή η σύνδεση είναι πιθανό να γίνει με αμφίβολες ακόμα και κακές «δυνάμεις», οπότε κάθε άλλο παρά θετική πνευματικότητα να μας προκύψει.

Μετά την εμφάνιση του Ασκητισμού και του Μοναχισμού – ας πούμε απ’ τον 3ο μ.Χ. αιώνα και μετά - η λέξη Πνευματικότητα άρχισε να χρησιμοποιείται για τον τρόπο ζωής ολίγων «εκλεκτών» που ζούσαν μια ζωή που θεωρούνταν ανώτερη απ’ τη ζωή των υπόλοιπων Χριστιανών που ασχολούνταν με τα «βρώμικα» πράγματα της καθημερινότητας. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, πνευματικότητα είναι η μελέτη και η υλοποίηση της «τέλειας ζωής» ενώπιον του Θεού. Για τους περισσότερους αυτό ήταν αυτοσκοπός, ενώ η μελέτη της Βίβλου και οι διδασκαλίες της περιθωριοποιήθηκαν.  

Στη σημερινή πρακτική η Πνευματικότητα είναι μια ασαφής έννοια που δεν γνωρίζει θρησκευτικούς φραγμούς – μάλλον τείνει να τους καταργήσει. Για πολλούς είναι σαν θρησκεία από μόνη της, ενώ τα υπόλοιπα είτε περισσεύουν είτε παίζουν απλά και μόνο συμπληρωματικό ή και διακοσμητικό ρόλο. Βασικά η πνευματικότητα αυτού του είδους είναι αποτέλεσμα συναισθηματικών διεργασιών και τεχνικών και προκαλούν συναισθήματα του είδους: Νοιώθω σπουδαίος, αποδεκτός, αισθάνομαι χαρά, έξαρση, δέος, γαλήνη, κττ. 

Τί μπορεί να προκαλέσει τέτοια συναισθήματα; Πολλά και διάφορα, όπως διαλογισμός, αρχιτεκτονική του χώρου, τεχνητός αποκλεισμός αρνητικών ερεθισμάτων, (πνευματικός) χορός, ψαλμωδία, μονότονη ψαλμωδία, λόγια και συνθήματα σκόπιμα επαναλαμβανόμενα, συμμετοχή σε τελετουργίες μαγικού χαρακτήρα και όχι μόνο, υποβλητικός φωτισμός, κεριά, θυμιάματα και άλλες αρωματικές ουσίες, κατανυκτικό κλίμα, εικονίσματα, όλοι καθισμένοι ή όρθιοι κυκλικά με ενωμένα χέρια. Σε όλα αυτά θα πρέπει να προσθέσουμε τη νηστεία, κυρίως την παρατεταμένη, τον υπνωτισμό, καθώς και τη χρήση εκχυλισμάτων συγκεκριμένων φυτών, ναρκωτικών ουσιών και διάφορων παραισθησιογόνων. Όλα αυτά και άλλα παρόμοια μπορούν προκαλέσουν διάφορες «περίεργες» συνέπειες στις εγκεφαλικές λειτουργίες και σίγουρα έμμεσα ή άμεσα να πετύχουν τη μετατόπιση του κέντρου βάρους απ’ το κεφάλι στην καρδιά, με άλλα λόγια να προκαλέσουν την αδρανοποίηση του λογικού και την παράδοση του ελέγχου της προσωπικότητας στο συναίσθημα. Έτσι δημιουργείται ελεύθερο πεδίο να εκδηλωθούν εκστατικά και άλλα περίεργα και ανεξήγητα φαινόμενα.

Όπως έχουμε δει, όλα αυτά μπορούν να γίνουν μέσα σε πλαίσια διαφορετικών θρησκειών και παραδόσεων, ακόμα και έξω από θρησκείες σε πλαίσια καθαρά αθεϊστικά. Όλοι βέβαια προσπαθούν να προβάλουν τις εμπειρίες αυτές και τα φαινόμενα αυτά σαν αποκλειστικότητα δική τους για να δείξουν την ανωτερότητα του χώρου τους και της ομάδας τους έναντι όλων των άλλων. Αυτό φανερώνει είτε άγνοια, είτε σκοπιμότητα και πονηριά, είτε ακόμα και έλλειψη πνευματικότητας. Δεν θα πρέπει να πέσει κανείς στην παγίδα να νομίσει πως οι εμπειρίες και τα φαινόμενα που του συμβαίνουν προέρχονται αναγκαστικά από καλές δυνάμεις απλά και μόνο επειδή αυτός είναι Χριστιανός. Καλά θα κάνει να βασανίσει τα πράγματα λίγο περισσότερο και να ελέγξει πιο προσεκτικά όλες τις παραμέτρους του θέματος.

Για να μπορέσει κάποιος να έχει υπερβατικές εμπειρίες, όπως έξαρση, «μέθη», οράσεις, γλωσσολαλιές, θα πρέπει να διαθέτει και τον ανάλογο ψυχισμό. Δεν έχουν όλοι αυτό το χάρισμα – ένα χάρισμα που «γειτονεύει» με το χάρισμα του μέντιουμ. Εδώ πάντως οι γυναίκες έχουν το πάνω χέρι. Όταν κάποιος διαθέτει αυτό το χάρισμα, το οποίο μπορεί να το καλλιεργήσει και να το βελτιώσει στην πορεία, θα μπορεί να «φτιαχτεί» συναισθηματικά και ψυχοσωματικά και να δημιουργήσει το κατάλληλο κλίμα και περιβάλλον αξιοποιώντας κάποια απ’ τα μέσα που προαναφέραμε. Υπάρχουν βέβαια και κίνδυνοι στην προσπάθεια αυτή γιατί μπαίνει κανείς σε «χωράφια» και παραμέτρους που δεν ελέγχονται πλήρως. Κανένας δεν είναι σε θέση να μας πει με σιγουριά ποιοί παράγοντες και ποιές δυνάμεις δίνουν αυτές τις δυνατότητες στον άνθρωπο. Υπάρχει πάντα το ερωτηματικό!

Θα μπορούσαν οι πιστοί να χρησιμοποιούν τα παραπάνω ουδέτερα μέσα σαν βοηθήματα στην προσπάθεια βελτίωσης της πνευματικότητάς τους; Μερικά ναι, μερικά όχι, μερικά υπό όρους, περνώντας τα όμως πάντα απ’ το κόσκινο της Βίβλου και αφού προηγουμένως έχει δημιουργηθεί ένα υγιές πλαίσιο μέσα στο οποίο θα μπορούσαν αυτά να ενταχθούν. Η σωστή τους αξιοποίηση μπορεί πραγματικά να ενισχύσει την πνευματικότητα και να προσδώσει βάθος στην εμπειρία-βίωση της εν Χριστώ ζωής. Προηγουμένως όμως θα πρέπει να απαντηθούν τα παρακάτω ερωτήματα: Θέλουμε να έχουμε επικοινωνία με αυτό το Υπερβατικό, το Θείο; Και αν ναι, θέλουμε τις προχωρημένες μορφές επικοινωνίας που εμπεριέχουν τους κινδύνους που αναφέραμε; Ή προτιμούμε τις ήπιες και ακίνδυνες μορφές που μας χαρίζουν χαρά, ευφορία και έξαρση, ενώ ταυτόχρονα μας κρατούν σταθερά μέσα στα γνήσια βιβλικά πλαίσια;

Και μια και μιλήσαμε για βιβλικά πλαίσια, θα πρέπει να πούμε έστω δυο λόγια για το θέμα αυτό. Ο Χριστιανισμός ορίζεται ως: 1. Σύνολο διδασκαλιών, 2. Σύνολο Αξιών, και 3. Τρόπος ζωής. Και τα τρία αυτά είναι απαραίτητα για να μπορούμε να μιλάμε για ολοκληρωμένο βιβλικό Χριστιανισμό. Αν το τρίτο στοιχείο - τρόπος ζωής - δεν υλοποιεί τα δύο προηγούμενα, τότε πρόκειται απλά για ένα κοσμικό σύστημα με στοιχεία δανεισμένα απ’ τη Χριστιανική διδασκαλία. Χρειάζεται σωστή σύνθεση και των τριών στοιχείων για να έχουμε γνήσια Χριστιανική πνευματικότητα.

Επόμενο…… Χριστός και Πνευματικότητα

Βιβλιογραφία

Thouless, Robert H, An Introduction to the Psychology of Religion, 3rd edition, Cambridge University Press (London, 1971). Ενα καταπληκτικό, αντικειμενικό βιβλίο, που μπορεί να το βρει κανείς δωρεάν σε ηλεκτρονική μορφή στο διαδύκτιο. 

Interpretation 56:2 (April 2002)