Τα Όνειρα

 

Τα Όνειρα

Βιβλική – Ψυχολογική - Λαϊκίστικη Μελέτη και προσέγγιση

Του Χρύσανθου Θεοχάρη

Τα όνειρα βρίσκονταν πάντα στο επίκεντρο του ανθρώπινου ενδιαφέροντος, αν και για διαφορετικούς λόγους. Η γενική εικόνα που αναδύεται απ’ τη μελέτη και αξιολόγηση των παραμέτρων του φαινομένου είναι πως όσο πιο υγιής και θεμελιωμένη είναι η θρησκευτικότητα, η πνευματικότητα και η γνώση της ψυχολογίας του βάθους που έχει κάποιος, τόσο πιο υγιής και θετική είναι και η σχέση του με τα όνειρα. Απ’ την άλλη, όσο πιο χαμηλό είναι το μορφωτικό επίπεδο και όσο πιο τυπολατρική και φανταμενταλιστική η θρησκευτικότητα κάποιου, τόσο περισσότερη είναι και η σημασία που δίνει στα όνειρα και εξίσου «περίεργες» και οι ερμηνείες που υιοθετεί για αυτά.

Στη μελέτη μας θα κάνουμε πρώτα μια περιήγηση σε ολόκληρη τη Βίβλο – Παλαιά όσο και Καινή Διαθήκη - για να δούμε διεξοδικά όλα τα οράματα-όνειρα που αναφέρονται εκεί, ο ρόλος και η σημασία που έχουν και τέλος ο τρόπος που αξιολογούνται.
Στη συνέχεια θα ρίξουμε μια γρήγορη ματιά στην Ψυχολογία του Βάθους για να ενημερωθούμε πώς αξιολογούνται εκεί τα όνειρα και πάνω σε ποια βάση.
Τέλος θα εστιάσουμε την προσοχή μας στη Λαϊκίστικη και θρησκευτική Φανταμενταλιστική αντιμετώπιση του ονείρου στη σημερινή κοινωνία.

1. Τα Όνειρα στην Εβραϊκή Βίβλο (Παλαιά Διαθήκη)

Α. Γειτονικοί Ειδωλολατρικοί Λαοί

Πρώτα πρώτα, και κάπως «ανορθόδοξα» βέβαια, βλέπουμε να παρουσιάζονται στις σελίδες της Παλαιάς Διαθήκης κάποιες περιπτώσεις ειδωλολατρών ηγετών ή αξιωματούχων τους οι οποίοι εμφανίζονται να διακατέχονται από έντονο ενδιαφέρον για τα όνειρα και να έχουν στην υπηρεσία τους τους καλύτερους ερμηνευτές και ονειροκρίτες που διαθέτει η χώρα τους. Τα σχετικά ονειρικά περιστατικά που αναφέρει η Παλαιά Διαθήκη μνημονεύονται ουσιαστικά για να φανεί απ’ τη μια ότι οι «δικοί τους» μάγοι και ερμηνευτές ονείρων είναι ερασιτέχνες και άσχετοι και απ’ την άλλη ότι οι «δικοί μας», βεβαίως βεβαίως, είναι τσακάλια που ξεπετούν με τον πλέον πειστικό τρόπο ακόμη και τα πιο δύσκολα όνειρα. Φαίνεται κάπως υπερβολικό και τετριμμένο, ταυτόχρονα όμως και αναμενόμενο - έτσι λειτουργεί ο άνθρωπος γενικά, έτσι λειτουργούσαν και οι Εβραίοι συγγραφείς. Επειδή λοιπόν το θέμα αυτό αφορά μια παράμετρο που δεν είναι ουσιαστικής σημασίας και επειδή δεν υπάρχει λόγος να κάνουμε έρευνα πρωτογενών πηγών για τις απόψεις των γειτονικών με το Ισραήλ χωρών για τα όνειρα, θα αρκεστούμε σε μια σύντομη αναφορά στις σχετικές Βιβλικές περικοπές τις οποίες σχεδόν όλοι μας γνωρίζουμε.

Η πρώτη περίπτωση αφορά τον Ιωσήφ κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας και φυλάκισης του στην Αίγυπτο. Στη φυλακή (Γένεση κεφ. 40) ο Ιωσήφ εξηγεί το όνειρα δυο αξιωματούχων του Φαραώ, η οποία εξήγηση σύντομα επαληθεύεται.

Η δεύτερη περίπτωση, στενά δεμένη με την πρώτη και με «αστέρι» και αυτή τη φορά τον Ιωσήφ, αφορά το πασίγνωστο όνειρο του ίδιου του Φαραώ – τις εφτά παχιές και τις εφτά ισχνές αγελάδες (Γένεση κεφ. 41)– που προετοιμάζει την άνοδο του Ιωσήφ στα ανώτερα κυβερνητικά κλιμάκια της Αιγύπτου και τη «μετακόμιση» των Εβραίων Προπατόρων στην Αίγυπτο της δουλείας.

Η Τρίτη περίπτωση εκτυλίσσεται στη Βαβυλώνα, όπου οι πιο εκλεκτοί των Εβραίων είχαν μεταφερθεί σκλάβοι στη Βαβυλώνα. Ανάμεσα τους ήταν και γνωστός και πολύς Δανιήλ ο προφήτης, το οποίο μας προϊδεάζει για μεγάλες εξελίξεις – και πραγματικά αυτό γίνεται!

Ο Ναβουχοδονόσορας είδε ένα όνειρο που τον τάραξε τόσο που το ξέχασε. Απαιτούσε λοιπόν απ’ τους μάγους του να του αποκαλύψουν το όνειρο που είδε και στη συνέχεια να του δώσουν την ερμηνεία. Τρελές (υποτιθέμενες) απαιτήσεις δηλαδή που ήταν αδύνατο να ικανοποιηθούν. Ο Δανιήλ όμως μπόρεσε και ανταποκρίθηκε και στις δυο απαιτήσεις του Βασιλιά. Οι λεπτομέρειες του ονείρου - το άγαλμα που συντρίφτηκε από ένα λιθάρι που ήρθε απ’ το «πουθενά» - βρίσκονται στο 2^ο κεφάλαιο του βιβλίου του Δανιήλ.

Υπάρχουν αρκετές επιφυλάξεις για την ιστορικότητα των διηγήσεων αυτών. Μια επιφύλαξη είναι η απουσία των γεγονότων αυτών απ’ τα αρχεία ή άλλες πηγές των αντίστοιχων γειτονικών χωρών. Μια δεύτερη αφορά την εποχή της συγγραφής κυρίως του Bιβλίου του Δανιήλ. Πάντως οι παραπάνω διηγήσεις έχουν σαν κύριο στόχο να δείξουν πως ο Θεός του Ισραήλ «εμπλέκεται» ενεργά στις υποθέσεις των ειδωλολατρικών λαών δια μέσου εκλεκτών δούλων του κάτι που σύμφωνα με τις διηγήσεις φέρνει την αναγνώριση ότι ο Γιαχβέ είναι ο αληθινός Θεός.

Β. Στο Λαό Ισραήλ

Αυτό που γίνεται αντιληπτό εξαρχής είναι πως τα όνειρα που συναντάμε στην Παλαιά Διαθήκη ΔΕΝ είναι όνειρα προσωπικού χαρακτήρα και δεν αφορούν σε ατομικές βιοτικές υποθέσεις. Αντίθετα αφορούν σε επώνυμα άτομα που παίζουν κάποιο σημαντικό και συγκεκριμένο ρόλο στα θεϊκά σχέδια που εντάσσονται στην Σωτηριολογική Ιστορία. Ούτε πρόκειται για όνειρα με τη σημερινή έννοια της λέξης, αλλά για  θεοφάνειες κατά τη διάρκεια του ύπνου που σκοπό έχουν να μεταφέρουν στους ειδικούς αποδέκτες σύντομα και πολύ ξεκάθαρα μηνύματα με τη μορφή οδηγιών τα οποία δεν χρειάζονται τη βοήθεια ειδικών εξηγητών. Σίγουρα όλοι οι άνθρωποι της εποχής έβλεπαν όνειρα σαν αυτά που βλέπουμε και εμείς σήμερα, όμως αυτά έμειναν εκτός των Βιβλικών Κειμένων. Μερικά παραδείγματα «θεολογικών» ονείρων που είναι πολύ ενδεικτικά:

Αβραάμ – Γένεση 15:12-21

«13 Να το ξέρεις καλά πως κάποτε οι απόγονοί σου θα πάνε να ζήσουν σε μια ξένη χώρα. Εκεί θα γίνουν δούλοι και θα τους καταπιέσουν για τετρακόσια χρόνια. 14 Αλλά εγώ θα τιμωρήσω το λαό που θα τους υποδουλώσει και τότε θα φύγουν από τη χώρα εκείνη με πλούτη πολλά…»

Γεδεών – Κριτές 6:25-26

Εκείνη τη νύχτα είπε ο Κύριος στο Γεδεών: «Πάρε τον εφτάχρονο, καλοθρεμμένο ταύρο του πατέρα σου, και κατάστρεψε το θυσιαστήριο του Βάαλ, που έχει χτίσει ο πατέρας σου... Έπειτα χτίσε θυσιαστήριο στον Κύριο, το Θεό σου… και πρόσφερε τον καλοθρεμμένο ταύρο ολοκαύτωμα…»

Σολομώντας – Α Βασιλέων 3:4-15

Τη νύχτα, εκεί στη Γαβαών, του παρουσιάστηκε ο Κύριος, ο Θεός, σε όνειρο και του είπε: «Ζήτησέ μου τι θέλεις να σου δώσω». Ο Σολομών απάντησε: «Δώσε μου, λοιπόν Κύριε, τη σοφία που χρειάζομαι για να διοικώ το λαό σου και να διακρίνω τι είναι καλό και τι κακό γι’ αυτούς … Ο Κύριος ευχαριστήθηκε με το αίτημα του βασιλιά Σολομώντα, και του είπε: «… όπως μου ζήτησες, θα σου δώσω σοφία και γνώση … κι επιπλέον σου δίνω όσα δε ζήτησες: πλούτο και δόξα...»

Να πούμε επίσης πως στην Παλαιά Διαθήκη το όνειρο ή ενύπνιο ήταν στενά συνδεδεμένο με το προφητικό λειτούργημα. Τονίζουμε όμως και πάλι πως δεν επρόκειτο για τα συνηθισμένα όνειρα της ανθρώπινης καθημερινότητας, αλλά διάλογοι και φανέρωση πραγμάτων απ’ τον Κύριο (Γιαχβέ) μια και δεν γινόταν να εμφανιστεί σ’ αυτούς «πρόσωπο με πρόσωπο».

Ιερεμίας 23:25-32, 16

Λέει ο Κύριος: «Άκουσα τις ανοησίες των προφητών που ισχυρίζονται ότι μιλούν εξ ονόματός μου. “Είδα όνειρο, είδα όνειρο!” λένε. Είναι όμως ψέματα… Ο προφήτης που έχει δει ένα όνειρο ας το διηγηθεί», λέει ο Κύριος. «Κι αυτός που άκουσε το λόγο μου ας τον διακηρύξει πιστά. Θα φανεί πού είναι το άχυρο και πού είναι το σιτάρι ... Γι’ αυτό εγώ είμαι εναντίον των προφητών εκείνων, που κλέβουν το μήνυμα ο ένας απ’ τον άλλον και ισχυρίζονται ότι το έχουν πάρει από μένα ... Είμαι εναντίον των προφητών που λέν’ για προφητείες τα όνειρά τους, τα διηγούνται και παραπλανούν το λαό μου με τα χονδροειδή ψεύδη τους..», λέει ο Κύριος.

Βλέπουμε πάντως πως και τότε υπήρχαν οι ψευδοπροφήτες που είχαν τους δικούς τους σχεδιασμούς και σκοπιμότητες, γράφοντας στα παλιά τους παπούτσια το Θεό, ίσως και μη πιστεύοντας καν στην ύπαρξή του - και τώρα υπάρχουν και πάντα θα υπάρχουν!!! 

Να πούμε για άλλη μια φορά πως για τα όνειρα που αναφέρονται στην Π.Δ. και τα οποία εντάσσονται στη Σωτηριακή γραμμή δεν υπήρχαν και ούτε χρειάζονταν ερμηνευτές ονείρων. Τα άλλα όνειρα της «ανθρώπινης» καθημερινότητας δεν εντάχθηκαν στη θεματολογία της Π.Δ. Πάντως και το ότι υπήρχαν γνώριζαν και το πώς πλάθονται στην ανθρώπινη συνείδηση το ήξεραν. Ήξεραν και πώς να τα ξεχωρίζουν. Να και η διάγνωση του «Ιεροκήρυκα» (Εκκλησιαστή):

Εκκλησιαστής 5:2

«Όπως οι πολλές έγνοιες φέρνουν άσχημα όνειρα, έτσι και τα λόγια τα πολλά, φέρνουν ανόητες κουβέντες.»

 

2. Στην Καινή Διαθήκη

Και για την Κ.Δ. ισχύει ό,τι και στην Π.Δ., ότι δηλαδή τα προσωπικά, ιδιωτικά όνειρα, που δεν αφορούν με κάποιο οποιοδήποτε τρόπο στη Σωτηριακή γραμμή/σχέδιο, απουσιάζουν απ’ τα βιβλία της Καινής Διαθήκης. Ας δούμε τα πιο αντιπροσωπευτικά περιστατικά που επιβεβαιώνουν αυτή την αλήθεια.

Ιωσήφ «άνδρας της Μαρίας» (Ματθαίος 1:16, 18-24)

Όταν ο Ιωσήφ πληροφορήθηκε ότι η Μαρία ήταν έγκυος, χωρίς προηγουμένως οι δυο τους να έχουν «συνευρεθεί», σχεδίαζε να την χωρίσει, δηλαδή να διαλύσει τον αρραβώνα, διακριτικά και χωρίς την επίσημη διαδικασία. Τότε εμφανίστηκε στον ύπνο του ένας άγγελος απ’ το Θεό και του είπε,

«Ιωσήφ, απόγονε του Δαβίδ, μη διστάσεις να πάρεις στο σπίτι σου τη Μαριάμ, τη γυναίκα σου, γιατί το παιδί που περιμένει προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα. 21Θα γεννήσει γιο, και θα του δώσουν το όνομα Ιησούς, γιατί αυτός θα σώσει το λαό του από τις αμαρτίες τους».

Ιησούς και οι γονείς του φεύγουν στην Αίγυπτο (Ματθαίος 2:13-15)

Όταν αναχώρησαν οι μάγοι, ένας άγγελος του Θεού παρουσιάστηκε στον Ιωσήφ στο όνειρό του και του είπε: «Σήκω αμέσως, πάρε το παιδί και τη μητέρα του και φύγε στην Αίγυπτο και μείνε εκεί ωσότου σου πω. Γιατί ο Ηρώδης όπου να ’ναι θα ψάξει να βρει το παιδί, για να το σκοτώσει».

Η επιστροφή από την Αίγυπτο (Ματθαίος 2:19-21

Όταν, λοιπόν, πέθανε ο Ηρώδης, ένας άγγελος σταλμένος από τον Κύριο εμφανίστηκε στον Ιωσήφ σε όνειρο στην Αίγυπτο, 20και του είπε: «Σήκω, πάρε το παιδί και τη μητέρα του και πήγαινε στη χώρα του Ισραήλ, γιατί πέθαναν όσοι ήθελαν να θανατώσουν το παιδί». 

Και στις τρεις παραπάνω περιπτώσεις τα όνειρα αυτά είναι σε ξεκάθαρη γλώσσα κατανοητή απ’ τον καθένα και δεν χρειάζεται ειδικός ερμηνευτής ή ονειροκρίτης να τα εξηγήσει.

Σύζυγος του Πιλάτου (Ματθαίος 27:19)

Ενώ [ο Πιλάτος] καθόταν στη δικαστική του έδρα, η γυναίκα του τού έστειλε με κάποιον ετούτο το μήνυμα: «Μην κάνεις τίποτα εναντίον αυτού του αθώου, γιατί πολύ ταλαιπωρήθηκα απόψε στ’ όνειρό μου εξαιτίας του».

Εδώ πρόκειται για ένα εντελώς άγνωστο σε μας άτομο, το οποίο σαν σύζυγος του Ρωμαίου Κυβερνήτη προφανώς γνώριζε κάποια πράγματα για τον Ιησού, παρακολουθούσε τις εξελίξεις των ημερών που οδήγησαν στη σταύρωσή του και όλα αυτά έγιναν η αφορμή να προκύψει ένα όνειρο σίγουρα σχετικό με το πρόσωπό του τις λεπτομέρειες του οποίου όμως δεν γνωρίζουμε.

Πράξεις 2:17εξ. (από Ιωήλ 2:28εξ.)

Αυτό θα συμβεί στις έσχατες ημέρες, λέει ο Θεός: Θα χαρίσω πλουσιοπάροχα το Πνεύμα μου σε κάθε άνθρωπο. έτσι, οι γιοι σας κι οι θυγατέρες σας θα κηρύξουν την αλήθεια· οι νέοι σας θα δουν οράματα κι οι γέροντές σας θα ονειρευτούν όνειρα θεϊκά.

Οράματα (όνειρα) με επίκεντρο τον ΠΑΥΛΟ

Όνειρο/Όραμα Παύλου στην Τρωάδα (Τροία) – Πράξεις 16:9-10

Εκεί ο Παύλος είδε τη νύχτα ένα όραμα: ένας Μακεδόνας στεκόταν μπροστά του και τον παρακαλούσε μ’ αυτά τα λόγια: «Πέρασε στη Μακεδονία και βοήθησέ μας». Όταν είδε το όραμα, αμέσως ψάξαμε για πλοίο να πάμε στη Μακεδονία, γιατί ήμασταν βέβαιοι ότι μας είχε προσκαλέσει ο Κύριος να τους φέρουμε το μήνυμα του ευαγγελίου.

Όνειρο/Όραμα Παύλου στην Κόρινθο – Πράξεις 18:9-11

Μια νύχτα είπε ο Κύριος στον Παύλο μ’ ένα όραμα: «Μη φοβάσαι αλλά κήρυττε το ευαγγέλιο και μη σωπαίνεις, γιατί εγώ είμαι μαζί σου· κανείς δεν θα σου επιτεθεί να σε κακοποιήσει, γιατί έχω πολύ λαό σ’ αυτή την πόλη». Έτσι ο Παύλος κάθισε εκεί ένα χρόνο κι έξι μήνες, και τους δίδασκε το λόγο του Θεού.

Ο Παύλος Μπροστά στο Μεγάλο Συνέδριο των Ιουδαίων –
Πράξεις 23:11

Τη νύχτα που ακολούθησε, φανερώθηκε σ’ αυτόν ο Κύριος και του είπε: «Θάρρος, Παύλε! Όπως έδωσες τη μαρτυρία σου για μένα στην Ιερουσαλήμ, έτσι πρέπει να τη δώσεις και στη Ρώμη».

Στο Πλοίο προς τη Ρώμη και η Τρικυμία – Πράξεις 27:23-24

Την περασμένη νύχτα μού φανερώθηκε ένας άγγελος του Θεού στον οποίο ανήκω και τον οποίο υπηρετώ, και μου είπε: “Μη φοβάσαι, Παύλε! Πρέπει να εμφανιστείς στον αυτοκράτορα, κι έτσι ο Θεός για χάρη σου θα σώσει όλους όσοι είναι μαζί σου στο πλοίο”. 

Στα δυο παρακάτω εδάφια, τέλος, σαφέστατα και σε έντονο ύφος καταδικάζονται τα «οράματα» (όνειρα) κάποιων ανθρώπων «που δεν είναι ενωμένοι με το Χριστό που είναι η κεφαλή» (π.χ. Κολοσσαείς 2:19).

Κολοσσαείς 2:18

Ας μη σας κατακρίνει κανένας απ’ αυτούς που τους αρέσει μια δήθεν ταπεινόφρονη λατρεία των αγγέλων, που βυθίζονται σε ψεύτικα οράματα και χωρίς λόγο υπερηφανεύονται με το υποδουλωμένο στην αμαρτία μυαλό τους.

Επιστολή Ιούδα εδαφιο 8

Το ίδιο συμβαίνει και με τους ανθρώπους αυτούς. Βλέπουν όνειρα που τους οδηγούν να μολύνουν με την αμαρτία το ίδιο τους το σώμα, να απορρίπτουν τη θεϊκή εξουσία και να καθυβρίζουν τους αγγέλους.

 

3. Όνειρα και Ψυχολογία του Βάθους

Η επικρατέστερη επιστημονική άποψη και μάλλον η σωστότερη είναι αυτή που βλέπει τα όνειρα σαν «αποκαλύψεις», όχι βέβαια θεϊκές αλλά εσωτερικές του ανθρώπου, αποκαλύψεις δηλαδή του ασυνείδητου είτε του ατομικού είτε του συλλογικού. Με την έννοια Συλλογικό Ασυνείδητο εννοούνται τα συναισθήματα, οι σκέψεις, οι αναμνήσεις, οι τελετουργίες, οι μύθοι, οι καταβολές, οι πόθοι και οι επιθυμίες του ανθρώπινου γένους απ’ την αρχαιότητα. Η καινοτομία αυτή έχει την αρχή της στον μεγάλο ψυχολόγο Καρλ Γιούνγκ, με την οποία βέβαια δεν συμφωνεί ο Σίγκμουντ Φρόιντ ο οποίος κάνει λόγο μόνο για το ατομικό ασυνείδητο. Το αναφέρουμε λοιπόν με επιφύλαξη θεωρώντας το λίγο ως πολύ παρατραβηγμένο. Όσο για το ατομικό ασυνείδητο, αυτό περιλαμβάνει τους πόθους, τις επιθυμίες, τα πιστεύω, τους φόβους, τις αγωνίες και τα βιώματα γενικά του ατόμου απ’ τη γέννησή του μέχρι το παρόν.

Υπεραπλουστεύοντας, τα όνειρά μας είναι οι προσπάθειες του εαυτού μας, του συνόλου της ύπαρξής μας, να εκφραστεί. Συνεπώς η καλύτερη αντιμετώπιση και κατανόηση του ονείρου είναι εκείνη που προσπαθεί να το δει σαν μια γνήσια και μοναδική ευκαιρία να γνωρίσουμε σε βάθος τον πραγματικό εαυτό μας. Το όνειρο με άλλα λόγια μας βοηθάει να αντιληφθούμε όλα εκείνα τα θετικά ή αρνητικά που απασχολούν την προσωπικότητά μας και στο βαθμό που την απασχολούν. Κάποια τουλάχιστον απ’ αυτά είναι βέβαιο ότι θα μας «ξαφνιάσουν και θα μας σοκάρουν» γιατί δεν ήμασταν και ούτε είμαστε διατεθειμένοι να ομολογήσουμε, να αναγνωρίσουμε, πως περνούν «και στο ξύπνιο μας» τέτοιες σκέψεις απ’ το μυαλό μας!!! Από Χριστιανική πλευρά αυτή η γνωριμία που μας προσφέρεται μέσω του ονείρου είναι και χρήσιμη και επιβεβλημένη.

[Για αυτούς που θέλουν να δώσουν στη γνωριμία αυτή ακόμη μεγαλύτερο «βάθος» και όφελος προτείνω να διαβάσετε το παρακάτω άρθρο μου:

 

«Εγώ - Υπερεγώ - Εκείνο και Πώς οι Δυναμικές Αυτές Λειτουργούν στην Καθημερινότητα μας»

https://www.facebook.com/notes/413408000058057/

 

4. Η Λαϊκίστικη Αντιμετώπιση του Ονείρου

Οι ονειροκρίτες τους οποίους εμπιστεύονται τα λαϊκά στρώματα όπου ανήκουν ακόμη και μορφωμένοι των οποίων η μόρφωση δεν άγγιξε τις εσωτερικές δομές της προσωπικότητάς τους, είναι χωρίς Βιβλική ή επιστημονική και ψυχολογική βάση. Στους ονειροκρίτες δεν ισχύουν κανόνες με κάποια συνέπεια και σοβαρότητα. Αντίθετα όλα κινούνται στη σφαίρα του λαϊκισμού και της προχειρότητας.

Αυτό που παρατηρεί κανείς είναι πολύ συχνά ένας φαύλος κύκλος. Δηλαδή, κάποιος που πιστεύει σε κάποια μορφή ερμηνείας των ονείρων τείνει να βλέπει τέτοιου είδους όνειρα τα οποία όπως είναι φυσικό ενισχύουν μέσα του στο ψυχολογικό επίπεδο τη συγκεκριμένη μέθοδο ερμηνείας, και πάει λέγοντας. Π.χ. κάποιος που πιστεύει πως όταν βλέπει όνειρο ότι του βγάζουν δόντι αυτό σημαίνει θάνατο, αυτό είναι πολύ πιθανό να φέρει κάποιο σχετικό όνειρο και μαζί με το όνειρο τον κρυφό φόβο ότι μπορεί το όνειρο να βγει αληθινό!!!!

Πέρα απ’ αυτό, μπαίνουμε όλο και περισσότερο στα «οικόπεδα» του Πνευματισμού – χωρίς όμως και να ανοίγουμε για συζήτηση το θέμα αυτό καθαυτό το οποίο είναι τεράστιο. Θα πούμε μόνο μερικά στοιχειώδη που αγγίζουν το θέμα μας, το θέμα Όνειρο! Υπάρχουν άτομα με κάποιες μάλλον ασαφείς ικανότητες – ας το ονομάσουμε «χάρισμα» ή καλύτερα «φυσικό χάρισμα» του διάμεσου = μέντιουμ. Κάποια τέτοια άτομα διαθέτουν μια ενισχυμένη διαίσθηση και προαίσθηση κλπ. με αποτέλεσμα να βλέπουν κάποια όνειρα που αφορούν, είναι δηλαδή προσανατολισμένα στο μέλλον. Λίγο πολύ όλοι μας βλέπουμε όνειρα που είναι κάποιας μορφής προεκτάσεις στο μέλλον, κάποιοι όμως το κάνουν κάπως … προκλητικά τόσο που το αποτέλεσμά τους «σοκάρει» ως ένα βαθμό. Στην ουσία δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την πιθανότητα κάτι διαφορετικό ή «περίεργο» να συμβαίνει. Μπορεί μερικές φορές να πρόκειται για καθαρές συμπτώσεις, όχι όμως πάντα.

Ταυτόχρονα όμως υπάρχουν και κάποιες ενστάσεις που προκύπτουν από παραδείγματα και δηλώσεις της Βίβλου – Παλαιάς και Καινής Διαθήκης – τις οποίες ενστάσεις θα πρέπει τα άτομα αυτά να βρουν τρόπο να τις διαχειριστούν και οπωσδήποτε να τις πάρουν στα σοβαρά:

α. Άτομα με τέτοιες ικανότητες ή χάρισμα έχουν δυο επιλογές. Είτε να συνεχίσουν και να καλλιεργήσουν το «χάρισμα» που τους δόθηκε απ’ τη «φύση» ή απ’ τους γονείς τους ή να «κάνουν πίσω» και να δείξουν μια σκόπιμη «αδιαφορία» γι’ αυτό με το σκεπτικό ότι η καλλιέργειά του δημιουργεί προβλήματα στη σχέση τους με το Θεό και την κοινωνία των πιστών. Στο κάτω κάτω η ενασχόληση με το χάρισμα έχει σοβαρό ψυχικό κόστος και απώλεια ψυχοσωματικών εφεδρειών.

β. Να τονίσουμε εδώ πως γενικά η καλλιέργεια της τάσης – χαρίσματος ισοδυναμεί με ενεργή ανάμειξη στον Πνευματισμό. Σημαίνει ότι το άτομο δίνει προτεραιότητα στο χάρισμα και όσα αυτό προσφέρει και υπόσχεται. Ταυτόχρονα σημαίνει πως η ψυχική και πνευματική βλάβη που προκαλείται στο άτομο απ’ την ενασχόλησή του με τον Πνευματισμό το αφήνει αδιάφορο. Με λίγα λόγια η πρόκληση του Πνευματισμού έχει στην πράξη κατέχει την πρώτη θέση στη ζωή του.

γ. Ο Θεός ΔΕΝ θέλει οι πιστοί να επιδιώκουν να σκίσουν το πέπλο μυστηρίου του μέλλοντος. Τονίζει πως το μέλλον είναι δικό του και βρίσκεται στα δικά του χέρια. Ο Λόγος του και οι υποσχέσεις του θα πρέπει να αρκούν και να προσφέρουν ολοκλήρωση στο παιδί του Θεού.

δ. Όλο και περισσότεροι Χριστιανοί που ασχολούνται με τα όνειρα, κατά κύριο λόγο το κάνουν γιατί πιστεύουν πως ο Θεός τους έχει επιλέξει με κάποιο ξεχωριστό τρόπο σε σημείο που τους αποκαλύπτει πράγματα που αφορούν στο παρόν και στο μέλλον τόσο το δικό τους προσωπικά όσο και άλλων που «συναλλάσσονται» μαζί τους – ακόμη και των τοπικών εκκλησιών όπου ανήκουν. «Πρωταθλητές» στην Ονειρολογία είναι οι Πεντηκοστιανοί οι οποίοι στην πράξη και ουσιαστικά ασχολούνται με τον Πνευματισμό.
Δεν είμαι τόσο ενημερωμένος για το τί γίνεται στη χώρα μας, είμαι όμως καλά ενημερωμένος, από κείμενα γραμμένα από Πεντηκοστιανούς σε δικά τους περιοδικά, για το τι γίνεται στην Αμερική απ’ όπου στη συνέχεια «μεταλαμπαδεύονται» στον υπόλοιπο κόσμο. Στα κείμενα αυτά γίνεται εμφανές πως η πίστη τους στην ύπαρξη «προφητών» στις εκκλησίες τους φαίνεται πως τους δίνει το δικαίωμα να θεωρούν πως αυτοί κάνουν κουμάντο στη Μελλοντολογία, μέσω Ονειρολογίας εννοείται. Κάποιοι μάλιστα έγιναν τόσο δημοφιλείς που πολλοί απλοί πιστοί προσέφευγαν σ’ αυτούς και για θέματα αναζήτησης συντρόφου. Θυμάμαι ένα άρθρο στο πολύ γνωστό περιοδικό Charisma  που τους κατηγορούσε για υπερβολές και τους συνιστούσε να «κόψουν» λίγο τη φόρα που πήραν. Εννοείται βέβαια πως τα όνειρα που «ανέλυαν» ΔΕΝ ήταν τα όνειρα= σαφέστατα μηνύματα απ’ το Θεό στα οποία αναφερθήκαμε πιο πάνω απ’ την Παλαιά και Καινή Διαθήκη, αλλά τα συνηθισμένα ανθρώπινα όνειρα που χρειάζονται κάποιας μορφής Ονειροκρίτη – ή και ειδικούς «ονειροκρίτες» για να «αποκωδικοποιηθούν».

Οι πιστοί που ενδιαφέρονται να γνωρίσουν και να βιώσουν το θεϊκό θέλημα στη ζωή τους θα πρέπει:

Να πάρουν στα σοβαρά όλα τα εδάφια της Βίβλου που αναφέρθηκαν πιο πάνω τα οποία αναφέρονται στα οράματα ή όνειρα μέσω των οποίων ο Θεός μίλησε με ξεκάθαρα λόγια και και να μην τα μπερδεύουν και πολύ περισσότερο να μην τα βάζουν στο ίδιο επίπεδο σπουδαιότητας με τα καθαρά ανθρώπινα όνειρα που βλέπουν όλοι οι άνθρωποι.

Ιερεμίας 23:25-32, 16

Λέει ο Κύριος: «Άκουσα τις ανοησίες των προφητών που ισχυρίζονται ότι μιλούν εξ ονόματός μου. “Είδα όνειρο, είδα όνειρο!” λένε. Είναι όμως ψέματα… Ο προφήτης που έχει δει ένα όνειρο ας το διηγηθεί», λέει ο Κύριος. «Κι αυτός που άκουσε το λόγο μου ας τον διακηρύξει πιστά. Θα φανεί πού είναι το άχυρο και πού είναι το σιτάρι ... Γι’ αυτό εγώ είμαι εναντίον των προφητών εκείνων, που κλέβουν το μήνυμα ο ένας απ’ τον άλλον και ισχυρίζονται ότι το έχουν πάρει από μένα ... Είμαι εναντίον των προφητών που λέν’ για προφητείες τα όνειρά τους, τα διηγούνται και παραπλανούν το λαό μου με τα χονδροειδή ψεύδη τους..», λέει ο Κύριος.

Χρύσανθος Αθ. Θεοχάρης
05-01-2023

Τί και Ποιός Είναι ο Θεός

Τί και Ποιός Είναι ο Θεός

 Του Χρύσανθου Θεοχάρη

1. Εισαγωγή 

Η πίστη ξεκινάει απ’ το γεγονός της ύπαρξης του Θεού. Κατά συνέπεια η γνώση του Θεού είναι ένα πολύ σημαντικό θέμα. Η λατρεία μας και η ευσέβειά μας έχει σαν επίκεντρό της το Θεό και γίνεται δια μέσω του Ιησού Χριστού. Αυτή είναι η ουσία της Χριστιανικής πίστης. 

Στο άρθρο αυτό θα πάρουμε σαν δεδομένο πως η μεγάλη πλειοψηφία των Χριστιανών πιστεύει στην ύπαρξη του Θεού κατά κάποιο τρόπο. Σημαίνει όμως αυτό πως μπορούμε να το θεωρήσουμε σαν δεδομένο πως όλοι τους γνωρίζουν τι είναι και ποιος είναι ο Θεός στον οποίο πιστεύουν; Θα δείξει, γιατί αυτό είναι ζητούμενο. 

 Η αλήθεια είναι πως ο κάθε άνθρωπος έχει μια δική του προσωπική αντίληψη για το Θεό, που είναι θεμελιωμένη στον τρόπο που μεγάλωσε, την κατήχηση που δέχτηκε, τη μόρφωση που έχει, τις προσωπικές του εμπειρίες, τα βιώματά του. Όλα αυτά παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της εικόνας του Θεού και δύσκολα αλλάζουν. Σημαντικό ρόλο στο θέμα της «βελτίωσης» ή αναβάθμισης των προσωπικών απόψεων περί Θεού μπορούν να παίξουν δυο άλλοι παράγοντες: 

Ο ένας είναι ο τρόπος που κάποιος μελετάει και αντιλαμβάνεται τη Βίβλο. Όπως όλα τα βιβλία, έτσι και η Βίβλος περιέχει διάφορα είδη κειμένων, όπως ιστορικά, ποιητικά, προφητικά, θρησκευτικά κλπ. Σ’ όλα αυτά συναντάει κανείς συμβολικές εικόνες, αλληγορίες, ποιητικές εικόνες, παρομοιώσεις, παραβολές, παροιμίες, υπερβολές, και πολλά άλλα σχήματα λόγου, τα οποία μαθαίνουμε στο σχολείο. Δεν εξαιρείται η Βίβλος απ’ τους γλωσσικούς κανόνες που διέπουν όλα τα κείμενα. Υπάρχει βέβαια κάποιο εξειδικευμένο λεξιλόγιο που υπάρχει στη Βίβλο καθώς και κάποιες άλλες ιδιαιτερότητες. Γι’ αυτά υπάρχουν πολύ εξειδικευμένα και υψηλού επιπέδου Λεξικά και άλλα επιστημονικά βοηθήματα γενικής αποδοχής, στα οποία μπορεί κάποιος που έχει τη διάθεση για σοβαρή μελέτη να βρει όλες τις υπεύθυνες λύσεις και απαντήσεις χωρίς να χρειάζεται να αυτοσχεδιάζει. Με όλα αυτά θα ασχοληθούμε στα ΘΕΟΛΟΓΗΜΑΤΑ προσεχώς. Όταν λοιπόν κάποιος τα αγνοεί όλα αυτά ή θεωρεί πως δεν ισχύουν για τη Βίβλο, κάτι πολύ συνηθισμένο για την πλειοψηφία των ανθρώπων που τη διαβάζουν, τότε είναι λογικό και αναμενόμενο να δημιουργούνται μπερδέματα. Όταν όλα αποδίδονται κυριολεκτικά, τότε πολλά απ’ τα συμπεράσματα θα φαντάζουν επιεικώς «περίεργα». 

Ο δεύτερος παράγοντας είναι η σχέση που βλέπει ή πιστεύει κάποιος πως υπάρχει ανάμεσα στη Βίβλο (και τη Θρησκεία γενικότερα) και την Επιστήμη. Αν πιστεύει πως μεταξύ τους υπάρχει «πόλεμος» και σύγκρουση, τότε λογικό είναι να ακολουθήσει αυτόνομη πορεία αδιαφορώντας για την επιστημονική γνώση. Αν πιστεύει πως μπορεί να υπάρξει παράλληλη πορεία, συνεργασία και αλληλοσυμπλήρωση σε θέματα παλαιοντολογίας, αρχαιολογίας, γλωσσολογίας, ιστορίας των λαών της περιοχής, του πολιτισμού τους και των επιμέρους κοσμοθεωριών τους, τότε μόνο όφελος μπορεί να προκύψει, πέρα απ’ την αλληλοκατανόηση και το αλληλοσεβασμό. 

Κάτι τελευταίο. Ο Θεός των φιλοσόφων ΔΕΝ θα πρέπει να είναι η βάση της πίστης μας για το Θεό. Ο Θεός των φιλοσόφων είναι ένας θεός απόμακρος και καθαρά θεωρητικός, όχι ο Θεός που μπορούμε να γνωρίσουμε και συνάψουμε σχέση μαζί του. Σίγουρα δεν είναι ο Θεός των Γραφών. Η προσπάθεια των φιλοσόφων να ορίσουν και να περιγράψουν το Θεό, ουσιαστικά τον κάνει απόμακρο και «νεφελώδη», ενώ από μια άλλη άποψη τον περιορίζει και τον μικραίνει. 

2. Ανθρωπομορφισμοί και Ανθρωποπάθειες 

Το βασικό στοιχείο στο οποίο θα σταθούμε εδώ είναι ο τρόπος που ο Θεός περιγράφεται στη Βίβλο. Συγκεκριμένα, υπάρχει μια πληθώρα εκφράσεων και εικόνων για το Θεό, σε υψηλό ποσοστό στην Παλαιά Διαθήκη και σε πολύ χαμηλότερο στην Καινή, που κάθε άλλο παρά «θεϊκές» θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν. Είναι με άλλα λόγια πάρα πολύ ανθρώπινες. Πρόκειται για τους γνωστούς ανθρωπομορφισμούς, εικόνες δηλαδή που παρουσιάζουν τον Θεό με καθαρά ανθρώπινα χαρακτηριστικά - να έχει σώμα, χέρια, μάτια, αυτιά, να περπατάει κλπ., ακριβώς όπως ο άνθρωπος – καθώς και τις ανθρωποπάθειες, που τον εμφανίζουν με αισθήματα και πάθη όμοια με εκείνα του ανθρώπου, όπως π.χ. να λυπάται, να θυμώνει, να αλλάζει γνώμη, να κοιμάται κ.ά. Πιο συγκεκριμένα:

Ανθρωπομορφισμοί 

Αποδίδονται στο Θεό σωματικά χαρακτηριστικά, όπως να μιλάει, να πλάθει άνθρωπο με πηλό, να φυτεύει, να περπατάει, να κλείνει την κιβωτό, να μυρίζει, να κατεβαίνει, να ακούει, να στερεώνει τη γη, κ.ά. 

Ο Θεός μιλάει: Γένεσις 1:3 «Τότε είπε ο Θεός» 

Πλάθει τον άνθρωπο με πηλό: Γένεσις 2:7 «Τότε ο Κύριος ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο από το χώμα της γης και φύσηξε μέσα στα ρουθούνια του πνοή ζωής». 

Φυτεύει ένα κήπο: Γένεσις 2:8 «Ύστερα ο Κύριος ο Θεός φύτεψε έναν κήπο στην Εδέμ προς την ανατολή, όπου έβαλε τον άνθρωπο που είχε πλάσει». 

Περπατάει: Γένεσις 3:8 «Τότε άκουσαν το θόρυβο που έκανε ο Κύριος ο Θεός, καθώς περπατούσε στον κήπο το δειλινό, και κρύφτηκαν απ’ αυτόν ο Αδάμ και η γυναίκα του ανάμεσα στα δέντρα του κήπου». 

Κλείνει την κιβωτό: Γένεσις 7:16 «Μετά την είσοδο και του Νώε ο Κύριος έκλεισε την κιβωτό πίσω του». 

Κατεβαίνει για να δει: Γένεσις 11:5 «Κατέβηκε, λοιπόν, ο Κύριος να δει την πόλη και τον πύργο, που έχτιζαν οι άνθρωποι». 

Ακούει τις φωνές: Γένεσις 21:17 «Ο Θεός όμως άκουσε τις φωνές του παιδιού, κι ένας άγγελος Θεού φώναξε στην Άγαρ από τον ουρανό». 

Στερεώνει τα’ αστέρια και τη σελήνη: Ψαλμός 8:4 «Όσες φορές βλέπω στους ουρανούς σου –έργα της αξιοσύνης σου– τ’ αστέρια, τη σελήνη, που εσύ τα στέριωσες». 

Ο Θεός που κοιμάται και ξυπνάει 

Δεν πρόκειται για σχήμα λόγου. Έτσι το γνωρίζουν και ακριβώς έτσι το αντιλαμβάνονται. Όπως οι άνθρωποι, έτσι και ο Γιαχβέ (ο Θεός του Ισραήλ), και οι άλλοι θεοί (των Εθνών) κοιμούνται και ξυπνούν: 

Ο Βάαλ: Α Βασιλέων 18:27 Το μεσημέρι ο Ηλίας άρχισε να τους εμπαίζει: «Φωνάξτε πιο δυνατά», τους έλεγε. «Θεός είν’ αυτός! Μπορεί να είναι βυθισμένος σε σκέψεις· μπορεί να είναι κάπου απασχολημένος ή να ταξιδεύει. Ίσως κοιμάται και πρέπει να ξυπνήσει!» 

Ο Θεός του Ισραήλ: Ψαλμός 35:22-23 «Εσύ όμως, Κύριε, είδες· μη μείνεις σιωπηλός. Κύριέ μου, μη μ’ αφήνεις! Ξύπνα και σήκω κι υπερασπίσου με· Θεέ και Κύριέ μου, πάρε το μέρος μου!». 

Ψαλμός 44:24-25 «Σήκω! Γιατί ησυχάζεις, Κύριε; Δράσε! Για πάντα μη μας απωθείς. Την παρουσία σου γιατί την κρύβεις και λησμονάς τη δυστυχία και την ανάγκη μας;» 

Ψαλμός 59:5-6 “Παρ’ όλο που ’μαι αθώος, εκείνοι τρέχουν κι ετοιμάζονται. Ξύπνησε, Κύριε, έλα κοντά μου, κοίταξε. Κύριε, εσύ, Θεέ πανίσχυρε, Θεέ του Ισραήλ, σήκω να τιμωρήσεις όλα τα έθνη».

Ανθρωποπάθειες 

Ο Θεός μετανιώνει: Γένεσις 6:6 «μετάνιωσε που είχε δημιουργήσει τον άνθρωπο στη γη και λυπήθηκε κατάκαρδα». 

Γελάει, χλευάζει, θυμώνει: Ψαλμός 2:4-5 «Θ’ αναγελάσει εκείνος που ’χει στους ουρανούς το θρόνο του· θα τους χλευάσει ο Κύριος! Θα τους μιλήσει τότε οργισμένος, με το θυμό του θα τους συνταράξει». 

Ψαλμός 37:13 «Ο Κύριος γελάει μαζί του γιατί ξέρει πως έρχεται της τιμωρίας του η μέρα».

Εξοργίζεται: Αριθμοί 11:1 «Κάποτε ο λαός άρχισε να παραπονιέται στον Κύριο για τα βάσανά του. Όταν ο Κύριος τους άκουσε, εξοργίστηκε κι έστειλε εναντίον τους φωτιά, η οποία έκαψε μια άκρη του στρατοπέδου». 

Ησαΐας 61:8 «Εγώ τη δικαιοσύνη αγαπώ», λέει ο Κύριος, «μισώ τη δολερή αρπαγή». 

Εκδικείται: Δευτερονόμιο 32:35 «Σ’ εμένα ανήκει η εκδίκηση κι η ανταπόδοση». 

Σφυρίζει: Ησαΐας 7:18 «Έρχεται μέρα που ο Κύριος θα σφυρίξει στους εχθρούς, κι αμέσως θα ’ρθουνε από τις εκβολές των ποταμών της Αιγύπτου, σαν σύννεφο από μύγες κι από την Ασσυρία σαν σμήνος από σφήκες». 

Χαίρεται: Δευτερονόμιο 30:9 «Ο Κύριος θα χαίρεται να σας ξανακάνει ευτυχισμένους». 

Δυσαρεστείται αν πατήσει σε ανθρώπινα κόπρανα!!! 

Η περίπτωση αυτή παραείναι «ανθρώπινη» για να αναφέρεται στο Θεό. Θα ταίριαζε σε έναν αξιωματούχο, σε έναν υψηλόβαθμο αξιωματικό, σε ένα θεό [«θεούλη» με μικρό -θ-] ή κάτι τέτοιο, όχι όμως στο ΘΕΟ. Κι’ όμως σύμφωνα με όσα είδαμε παραπάνω αυτοί ήταν οι θεοί των λαών της περιοχής εκείνης. 

Δευτερονόμιο 23:13-15 

Θα ορίζετε έναν τόπο έξω από το στρατόπεδο που να πηγαίνετε για τις φυσικές σας ανάγκες. Καθένας να έχει μαζί με τον εξοπλισμό του ένα τσαπί και όταν πηγαίνει εκεί έξω, να σκάβει μ’ αυτό και μετά να σκεπάζει τα κόπρανά του. Ο Κύριος, ο Θεός σας, πηγαινοέρχεται μέσα στο στρατόπεδό σας, για να σας προστατεύει και να κάνει τους εχθρούς σας να παραδίνονται μπροστά σας. Γι’ αυτό πρέπει το στρατόπεδο σας να είναι τόπος καθαρός· για να μη δει ο Κύριος εκεί κάτι ακάθαρτο και σας εγκαταλείψει. 

Δεν υπάρχει αμφιβολία πως ο Θεός υπάρχει, σίγουρα όμως οι ανθρωπομορφισμοί και οι ανθρωποπάθειες που υπάρχουν στη Βίβλο τον αδικούν. Η εικόνα που συνθέτουν ταιριάζει με την εποχή εκείνη και τις επιστημονικές γνώσεις που υπήρχαν τότε. Σίγουρα όμως είναι κατά πολύ ανώτερη απ’ την εικόνα που δίνουν ή μάλλον έδιναν οι άλλοι λαοί της Μέσης Ανατολής, όπου επικρατούσε ο πολυθεϊσμός και ο έντονος θηριομορφισμός ή ο ζωομορφισμός, έννοιες που στο εννοιολογικό πλαίσιο της θρησκειολογίας σημαίνουν την απεικόνιση θεών ως ζώων ή την απόδοση ζωικών χαρακτηριστικών στο σύνολο των ιδιοτήτων τους. Όλα αυτά «βγάζουν νόημα» στα πλαίσια της εποχής εκείνης, όχι όμως στη δική μας εποχή. 

Σε μορφή αρχείου pdf σας παραθέτω ένα βιβλίο με τίτλο “Documents from Old Testament Times”, στο οποίο μπορείτε να βρείτε κείμενα των λαών της περιοχής, στα Αγγλικά. Μπορείτε να το κατεβάσετε και να το κρατήσετε. Περιέχει αποσπάσματα κειμένων Εβραϊκών, Αιγυπτιακών, Ασσυριακών, Μωαβιτικών κ.ά., χρήσιμα για όσους θέλουν να το ψάξουν περισσότερο.

https://ia800209.us.archive.org/21/... 

Υπάρχει μια ιστοσελίδα πάνω στο θέμα που εξετάζουμε, την οποία παρακολουθώ και βρίσκω πολύ ενδιαφέρουσα. Το όνομά της είναι BioLogos (http://biologos.org/). Είναι στην Αγγλική και ο στόχος τους είναι το κάλεσμα προς την εκκλησία και τον κόσμο να αντιληφθούν την αρμονία που υπάρχει ανάμεσα στην επιστήμη και τη Βιβλική πίστη (invites the church and the world to see the harmony between science and biblical faith as we present an evolutionary understanding of God’s creation). Δεν γνωρίζω πολλά πράγματα για το Θεολογικό τους πλαίσιο – ή μάλλον γνωρίζω πάνω κάτω -, αλλά αυτό δεν είναι το ζητούμενο στο προκείμενο. Υπάρχουν και επιστημονικά περιοδικά ακαδημαϊκού επιπέδου, όπως το Theology and Science (http://www.ctns.org/theology_science.html), αλλά δεν θέλω να σας πάω τόσο μακριά!!! 

Οι ανθρωπομορφισμοί και οι ανθρωποπάθειες της Παλαιάς Διαθήκη δεν είναι απλά σχήματα λόγου, αλλά απεικονίζουν τις αντιλήψεις που είχαν για το Θεό την εποχή εκείνη οι λαοί της περιοχής. Δεν είναι δηλαδή πως θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν άλλη φρασεολογία πιο «υψηλή», αν και υπάρχουν κάποια εδάφια που το κάνουν αυτό – και πάλι βέβαια στα πλαίσια των γνώσεων της εποχής εκείνης. Λίγο πολύ έβλεπαν και αντιλαμβάνονταν το Θεό ή τους θεούς απλά σαν κάτι περισσότερο από υπεράνθρωπους και ήρωες. Αυτό ίσχυε και για τους αρχαίους Έλληνες, για τους λαούς γύρω απ’ την Παλαιστίνη, και σε μεγάλο βαθμό και για τους ίδιους τους Εβραίους. 

Ακόμη και σήμερα μια πολύ μεγάλη μερίδα θρησκευόμενων συνανθρώπων μας αντιλαμβάνεται το Θεό με παρόμοιο τρόπο. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που πιστεύουν πως έχουν ή μπορούν να έχουν το Θεό του χεριού τους. Τον έχουν «σήκω – κάτσε και κάτσε – σήκω». Πιστεύουν πως οι κουβέντες τους έχουν τη μαγική ικανότητα να τον κάνουν να κινητοποιείται και να ικανοποιεί τις επιθυμίες τους και τις υποδείξεις τους. 

Για τους λαούς της εποχής που γράφτηκαν η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη οι ανθρωπομορφικές εκφράσεις ήταν πραγματικές και όχι συμβολικές, δεν τις θεωρούσαν δηλαδή σχήματα λόγου. Εννοείται βέβαια πως ο Θεός δεν είναι – ούτε ήταν - όπως τον παρουσιάζουν τα εδάφια που παρατέθηκαν. Εμείς οι σημερινοί το γνωρίζουμε αυτό πολύ καλά. Εμείς λοιπόν που γνωρίζουμε πώς λειτουργεί ο κόσμος και οι φυσικοί νόμοι θα πρέπει να παίρνουμε τέτοιες εκφράσεις σαν σχήματα λόγου που εκφράζουν θεολογικές αλήθειες, οι οποίες μας βοηθούν να συνθέσουμε μια σωστή, σύγχρονη και ολοκληρωμένη εικόνα για τον Θεό της Βίβλου. Δεν θα πρέπει όμως να κάνουμε το σφάλμα να πάρουμε μερικές απ’ αυτές σαν σχήματα λόγου και άλλες σαν κυριολεκτικές, ανάλογα με το τί μας βολεύει και τί ταιριάζει με τις απόψεις που έχουμε ήδη διαμορφώσει. Ούτε πολύ περισσότερο, κάτι πολύ συνηθισμένο με άτομα φανταμενταλιστικής νοοτροπίας, να καταφεύγουμε σε αυτοσχέδιες «εξηγήσεις» να αναδείξουμε δήθεν τo υποτιθέμενο πραγματικό νόημα των σχετικών εδαφίων – και τελικά να γινόμαστε περίγελως στους σοβαρούς μελετητές. 

Όπως και να έχει το πράγμα, γεγονός είναι πως εικόνες του Θεού σαν τις παραπάνω λειτούργησαν παραπλανητικά μέσα στους αιώνες με αποτέλεσμα να επικρατήσει μια πολύ «ανθρώπινη» αντίληψη για τον Θεό – ενός Θεού δηλαδή ουσιαστικά κατ’ εικόνα και ομοίωση του ανθρώπου. Στους Θεολογικούς κύκλους κυκλοφορεί το εξής ωραίο που αποδίδεται στο Βολταίρο: «“In the beginning God created man in His own image, and man has been trying to repay the favor ever since.” (Στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο κατ’ εικόνα του, και από τότε ο άνθρωπος προσπαθεί να του ανταποδώσει τη χάρη [να πλάσει δηλαδή κι αυτός με τη σειρά του το Θεό κατ’ εικόνα του ανθρώπου]). Παρόμοιο είναι και το νόημα της εικόνας που βλέπουμε ακριβώς από κάτω:

Κατ’ Εικόνα και Ομοίωση 

Τί σημαίνει η διδασκαλία της Γραφής πως ο άνθρωπος πλάστηκε κατ’ εικόνα και ομοίωση του Θεού; Αναφέρεται άραγε σε σωματικές ομοιότητες ανάμεσα στο Θεό και τον άνθρωπο; ΟΧΙ βέβαια! Το κατ’ εικόνα και ομοίωση αναφέρεται στις ιδιότητες με τις οποίες ο Θεός προίκισε τον άνθρωπο, όπως αυτογνωσία, νους και σκέψη, αφηρημένη σκέψη, μεταφυσικές τάσεις και αναζητήσεις, ελευθερία, αίσθηση του καλού, του ωραίου, του δικαίου, κλπ. - ιδιότητες που τον κάνουν να ξεχωρίζει απ’ τα υπόλοιπα δημιουργήματα. Οι εικόνες και τα σύμβολα με τα οποία περιγράφεται στη Βίβλο ο Θεός δεν θα πρέπει να μας μπερδεύουν ως προς την πραγματικότητα της ουσίας του Θεού. Πρόκειται απλά και μόνο για εικόνες και σύμβολα χτισμένα πάνω στις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής εκείνης. Mερικά παραδείγματα εικόνων - για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι: 

Πατέρας: Είναι η πιο γνωστή και συνηθισμένη εικόνα του Θεού στη Γραφή, ριζωμένη στις πατριαρχικές αντιλήψεις της εποχής εκείνης. Στην ερώτηση, «Είναι αρσενικός ο Θεός;», δεν υπάρχει παρά μια απάντηση: ΟΧΙ! Η έννοια του φύλου δεν έχει σχέση με το αληθινό Θεό της Βίβλου. 

Ο σύγχρονος Βιβλικός Φεμινισμός και η Φεμινιστική Ερμηνευτική βοήθησαν τους θεολόγους να προσέξουν και άλλες εικόνες του Θεού όπως αυτές που προσιδιάζουν με ιδιότητες Μητέρας-Γυναίκας: Το «θηλυκό» στοιχείο του Θεού το βλέπουμε στις παρακάτω αναφορές: 

 Στην προσωποποιημένη «Σοφία» του Θεού (Παροιμίες, ολόκληρο το κεφ. 8, Λουκάς 7:35) κάτι ανάλογο δηλαδή με το «Λόγο» του Θεού στο πρώτο κεφάλαιο του Ιωάννη. 

"Ο Κύριος με δημιούργησε πριν απ’ τα έργα του όλα, το πρώτο από τα έργα του από πολύ παλιά. Δημιουργήθηκα πριν από τους αιώνες, αρχή αρχή,"

Στη «μητρική στοργή» του (Ησαΐας 66:13), 

Στην εικόνα της αφέντισσας των σκλάβων (Ψαλμός 123:2), 

Στην κλώσσα με τα κλωσσόπουλα: (Ματθαίος 23:37) 

«Ιερουσαλήμ Ιερουσαλήμ, που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς αυτούς που σου στέλνει ο Θεός! Πόσες φορές θέλησα να συνάξω τα παιδιά σου όπως η κλώσα συνάζει τα κλωσόπουλα κάτω απ’ τις φτερούγες της, αλλά εσείς δεν το θελήσατε». 

 Άλλες εικόνες του Θεού είναι εκείνη του Βασιλιά, του Συζύγου (του Λαού Ισραήλ), του Πολεμιστή, και άλλες. 

3. Ένας Θεός για το Σημερινό Κόσμο 

 Ζούμε σε μια εποχή που είναι αποτέλεσμα εντυπωσιακών εξελίξεων και αλλαγών σε όλους τους τομείς της ζωής. Τίποτε δεν έχει γλυτώσει το ξεσκόνισμα και την επανεξέταση. Ο Διαφωτισμός δεν παίρνει τίποτε δεδομένο, ακόμη και οι μεγάλες αυθεντίες περνούν από κόσκινα. Ο σημερινός άνθρωπος έχει ερωτήματα και ζητάει απαντήσεις που να περνούν τις σύγχρονες δοκιμασίες. 

Το ίδιο συμβαίνει και στη Θρησκεία. Δεν γίνονται δεκτές οι απλοϊκές απαντήσεις. Οι αναζητήσεις γίνονται με προσφυγή στα πρωτότυπα κείμενα και πηγές. Οι επιστημονικές και οι γενικότερες απόψεις των ανθρώπων των περιόδων συγγραφής της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, η συνολική κοσμοθεωρία τους δηλαδή, παίζουν καθοριστικό ρόλο στην «αποκωδικοποίηση» πραγμάτων που συναντούμε στη Βίβλο. 

 Ας πάρουμε για παράδειγμα τη λέξη «ουρανός». Στην Ελληνική γλώσσα, αρχαία και σύγχρονη, η λέξη «ουρανός» αναφέρεται τόσο στον ατμοσφαιρικό αέρα και το διάστημα πέρα από αυτόν, όσο και στον ουρανό σαν κατοικία του Θεού. Το κείμενο και η συνάφεια μας βοηθάει να καταλάβουμε περί τίνος πρόκειται σε κάθε περίπτωση. Όταν ο Ιησούς λέει στους ανθρώπους, «λέτε, σήμερα θα έχουμε κακοκαιρία γιατί ο ουρανός είναι κόκκινος και συννεφιασμένος» (Ματθαίος 16:3), καταλαβαίνουμε ότι μιλάει για την γήινη ατμόσφαιρα. Όταν ο Παύλος γράφει ότι «έχουμε στους ουρανούς κατοικία αιώνια» (Β Κορινθίους 5:1), αντιλαμβανόμαστε πως μιλάει για πνευματικά πράγματα και πνευματικό ουρανό.

Στο περιστατικό της ανάληψης του Ιησού, στο βιβλίο των Πράξεων 1:9-11, διαβάζουμε τα εξής: 

«Μόλις τα είπε αυτά, κι ενώ εκείνοι τον κοίταζαν, ανυψώθηκε προς τον ουρανό, και μια νεφέλη τον έκρυψε από τα μάτια τους. Και καθώς κοίταζαν που ανέβαινε προς τον ουρανό …» 

Προς τα πού «ανέβαινε»; Προφανώς σ’ αυτό που έβλεπαν οι μαθητές, τον υλικό ουρανό. Δεν αναφέρεται εδώ στον “ουρανό” με τη βιβλική-θεολογική έννοια, αλλά τον υλικό / διαστημικό / ατμοσφαιρικό ουρανό. Ήταν σε θέση να ξεχωρίσουν ανάμεσα στις δύο αυτές έννοιες οι μαθητές του Ιησού; Περνούσε καν απ’ το μυαλό τους η ανάγκη να κάνουν τέτοιες σκέψεις; Τι σήμαινε το «πάνω» και «κάτω» για τον Χριστιανό του πρώτου αιώνα και τί σημαίνει «πάνω» και «κάτω» για τον Χριστιανό του 21ου αιώνα που η κοσμοθεωρία του είναι διαφορετική; Δεν χρειάζονται όλα αυτά κάποια επεξεργασία; Αναμφίβολα ναι. Δεν μπορώ να επεκταθώ περισσότερο σ’ αυτό το άρθρο, αλλά επειδή τέτοια θέματα είναι πολύ σημαντικά, θα απασχολήσουν τα Θεολογήματα πολλές φορές στο μέλλον. Υπομονή λοιπόν! 

Ερχόμαστε τώρα στο θέμα του Θεού. Πέρα απ’ τους ανθρωπομορφισμούς και τις ανθρωποπάθειες της Βίβλου που είδαμε πιο πάνω, που μας λένε περισσότερα πράγματα για τις κοινωνικές αντιλήψεις των ανθρώπων της εποχής εκείνης και λιγότερα για την ουσία και τη φύση του Θεού, υπάρχουν στη Βίβλο πολλά εδάφια που μας δίνουν τη δυνατότητα να συνθέσουμε μια πιο πλατιά αντίληψη για τη φύση του Θεού. Απ’ αυτά επιλέγουμε - δειγματοληπτικά - τρία: 

 Πράξεις 17:24-29 – Το θείον [πρωτότυπο κείμενο] η θεότητα [μετάφραση) 

"ο θεός ο ποιήσας τον κόσμον και πάντα τα εν αυτώ, ούτος ουρανού και γης υπάρχων κύριος ουκ εν χειροποιήτοις ναοίς κατοικεί ουδέ υπό χειρών ανθρωπίνων θεραπεύεται προσδεόμενός τινος ... ζητεῖν τον θεόν εἰ ἄρα γε ψηλαφήσειαν αὐτόν και εύροιεν, καί γε οὐ μακράν από ενός εκάστου ημών υπάρχοντα. εν αυτώ γαρ ζώμεν και κινούμεθα και εσμέν, ως και τινες των καθʼ υμάς ποιητών ειρήκασιν· Του γαρ και γένος εσμέν. γένος ουν υπάρχοντες του θεού ουκ οφείλομεν νομίζειν χρυσώ ή αργύρῳ ή λίθῳ, χαράγματι τέχνης και ἐνθυμήσεως ἀνθρώπου, το θείον εἶναι ὅμοιον". 

 "Είναι ο Θεός που δημιούργησε τον κόσμο κι όλα όσα υπάρχουν σ’ αυτόν. Ως Κύριος του ουρανού και της γης, δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς, ούτε υπηρετείται από χέρια ανθρώπινα σαν να ’χε ανάγκη από κάτι, αφού αυτός είναι που δίνει σε όλα ζωή και πνοή και τα πάντα... Θέλησε να ζητούν τον Κύριο και να προσπαθούν να τον βρουν ψηλαφώντας στο σκοτάδι, αν και δεν είναι μακριά από τον καθένα μας. Γιατί μέσα σ’ αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε, όπως λένε και μερικοί απ’ τους δικούς σας ποιητές: "Δική του είμαστε γενιά”. Αφού, λοιπόν, είμαστε γενιά του Θεού, δε θα πρέπει να νομίζουμε ότι η θεότητα είναι κάτι όμοιο με χρυσάφι ή ασήμι ή πέτρα, δηλαδή με γλυπτό έργο της τέχνης ή της φαντασίας του ανθρώπου". (Η Αγία Γραφή με τα Δευτεροκανονικά (Παλαιά και Καινή Διαθήκη) της Βιβλ. Εταιρείας)

Ιωάννης 4:24: Ο Θεός είναι Πνεύμα 

"Πνεύμα ο θεός, και τους προσκυνούντας αυτόν εν πνεύματι και αληθείᾳ δει προσκυνείν”. 

 

"Ο Θεός είναι πνεύμα. Κι αυτοί που τον λατρεύουν πρέπει να τον λατρεύουν με τη δύναμη του Πνεύματος, που φανερώνει την αλήθεια» ή "Ο Θεός είναι Πνεύμα και εκείνοι που τον λατρεύουν πρέπει να τον λατρεύουν πνευματικά και αληθινά". 

Α Ιωάννου 1:5: Ο Θεός είναι Φως 

“Και εστιν αύτη η αγγελία ην ακηκόαμεν απʼ αυτού και αναγγέλλομεν υμίν, ότι ο θεός φως εστίν και σκοτία εν αυτώ ουκ έστιν ουδεμία”.

 

"Αυτό είναι το μήνυμα που ακούσαμε από τον Ιησού Χριστό και σας το μεταφέρουμε: Ο Θεός είναι φως, και δεν υπάρχει σ’ αυτόν καθόλου σκοτάδι". 

Η ιδέα, η έννοια, η ουσία του Θεού είναι πέρα και πάνω απ' τις λέξεις που χρησιμοποιούμε ή που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μιλώντας γι' αυτόν. Κάθε γλώσσα έχει τη δική της λέξη ή λέξεις ή φράσεις για το Θεό. Η Παλαιά Διαθήκη έχει πολλές τέτοιες φράσεις - π.χ. "Κύριος των Δυνάμεων". Στην Καινή Διαθήκη, στη δίκη του Ιησού, ο Αρχιερέας των Ιουδαίων τον ρωτάει: «Συ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Ευλογητού;» (Μάρκος 14:61). Να λοιπόν και άλλο ένα όνομα του Θεού – Ευλογητός! 

Πώς θα μπορούσαμε να συλλάβουμε ή μάλλον να περιγράψουμε την ιδέα του Θεού μέσα στο σημερινό κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο - σεβόμενοι τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα, χωρίς ωστόσο να βγαίνουμε έξω απ’ τα βιβλικά πλαίσια; Ποιες εικόνες θα μπορούσαμε να επιστρατεύσουμε για να περιγράψουμε το Θεό με τρόπο που να έχει απήχηση στον άνθρωπο της τρίτης χιλιετίας; Επιγραμματικά θα αναφέρουμε μερικές απ’ τις προτάσεις που έχουν γίνει, για να "πάρει μπρος" το μυαλό μας. Δεν χωράνε μεγάλες αναλύσεις στο άρθρο αυτό που είναι εισαγωγικού χαρακτήρα. Τα θέματα αυτά θα μας απασχολήσουν, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βάθος, κι άλλες φορές. 

Ο Νους και η Ψυχή του Κόσμου – και ο κόσμος το Σώμα του. 

Το Μυστήριο 

Το Άλλο – Το Διαφορετικό 

Το Υπέρτατο Ον 

Η Ανώτερη Δύναμη - το ακούμε συχνά από συνανθρώπους μας που είναι πολλοί και συνεχώς αυξάνονται. “Εγώ πιστεύω απλά σε μια Ανώτερη Δύναμη”, λένε. 

Η Δύναμη - όσοι είδαν τη σειρά ταινιών «Πόλεμος των Άστρων» θα το θυμούνται. 

Η Παγκόσμια Συνείδηση - σε μεγάλο βαθμό το συναντάει κανείς στο Βουδισμό και τον Ινδουισμό. Βέβαια, στις θρησκείες αυτές ο Θεός είναι εντελώς απρόσωπος, είναι δηλαδή μια απρόσωπη παγκόσμια δύναμη, αν και στον Ινδουισμό τουλάχιστον υπάρχει παράλληλα και η πίστη σε "προσωπικό" Θεό.

«Εικόνες» του Θεού απ' το βιβλίο ΑΣΚΗΤΙΚΗ του Καζαντζάκη: Παρά το γεγονός ότι δεν τα πήγαινε καλά με την επίσημη Εκκλησία, ο Καζαντζάκης ασχολήθηκε με το θρησκευτικό γεγονός και έγραψε βιβλία θρησκευτικού προβληματισμού που αξίζει να διαβαστούν - εγώ αυτά τουλάχιστον τα διάβασα. Να οι δικές του "προτάσεις" για το πώς να "ονοματίσουμε", όπως λέει, το Θεό. Όπως βλέπετε, δεν του έλειπε η φαντασία και η οξυδέρκεια: 

Είδαμε τον ανώτατο κύκλο των στροβιλιζόμενων δυνάμεων. Τον κύκλο αυτόν τον ονοματίσαμε Θεό. Μπορούσαμε να του δώσουμε ό,τι άλλο όνομα θέλαμε: Άβυσσο, Μυστήριο, Απόλυτο Σκοτάδι, Απόλυτο φως, Ύλη, Πνέμα, Τελευταία Ελπίδα, Τελευταία Απελπισία, Σιωπή (σελ. 65). 

Απ' όλα αυτά του Καζαντζάκη εγώ ξεχωρίζω τα Άβυσσος, Μυστήριο, Απόλυτο Φως, Πνεύμα, Τελευταία Ελπίδα - και ίσως και το Σιωπή. 

Το Συλλογικό Ασυνείδητο. Η ιδέα αυτή ξεκίνησε απ’ τον μεγάλο ψυχολόγο Γιούνγκ. Σύμφωνα μ’ αυτήν ο Θεός βρίσκεται με κάποιον τρόπο στο ασυνείδητο όλων ανθρώπων. Η ιδέα ταιριάζει με τον Πανενθεϊσμό, άποψη αρκετά διαδεδομένη σύμφωνα με την οποία ο Θεός βρίσκεται μέσα σε όλα τα κτίσματά του - σ' αντίθεση με τον Πανθεϊσμό που θέλει το κάθε κτίσμα, το σύνολο δηλαδή των κτισμάτων, να είναι κομμάτι του Θεού. Να τονίσουμε εδώ πως ο Πανθεϊσμός στερείται Βιβλικών βάσεων και κατά συνέπεια δεν γίνεται δεκτός στο Χριστιανισμό. 

Δεν πρέπει βέβαια να ξεχνούμε πως ο Θεός της Βίβλου δεν είναι απλά μια ασαφής και απρόσωπη «δύναμη», αλλά Πρόσωπο – Προσωπικότητα με αυτονομία, νου, σκέψη, θέληση, δύναμη. Πάντως, εικόνες σαν τις παραπάνω σίγουρα μας βοηθούν να δούμε το Θεό πιο σωστά και πιο πλατιά, έτσι που η σχέση μας μαζί του να βιώνεται πιο ουσιαστικά εν Χριστώ (Ιωάννης 17:3), γνωρίζοντας πως με ένα τέτοιο Θεό κανένας δεν μπορεί να παίξει κρυφτούλι, και τον οποίο κανένας, μα κανένας, δεν μπορεί να ξεγελάσει με επίπλαστη, ψεύτικη ευσέβεια.

"Μην έχετε ψευδαισθήσεις, ο Θεός δεν εμπαίζεται. Ό,τι σπέρνει ο άνθρωπος, αυτό θα θερίσει" (Γαλάτας 6:7). 

"Ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και δραστικός, πιο κοφτερός κι από κάθε δίκοπο σπαθί· εισχωρεί βαθιά, ως εκεί που χωρίζει την ψυχή απ’ το πνεύμα, το κόκαλο απ’ το μεδούλι, και κρίνει τους διαλογισμούς και τις προθέσεις της καρδιάς. Δεν υπάρχει δημιούργημα στον κόσμο που να μπορεί να κρυφτεί απ’ το Θεό· όλα είναι γυμνά και φανερά μπροστά στα μάτια του· σ’ αυτόν θα δώσουμε λόγο" (Εβραίους 4:12-13). 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

Cowdell, Scott, A God for This World, Λονδίνο: Mowbray, 2000. (Ένας Θεός για Τούτο τον Κόσμο. Πρόκειται για ένα πολύ ωραίο βιβλίο, απ' το οποίο δανείστηκα κάποιες ιδέες για το τελευταίο μέρος του άρθρου). 

"Anthropomorphism", Interpreter’s Dictionary of the Bible, Nashville: Abingdon, 1962. 

Thomas, D. Winton (Editor), Documents from Old Testament Times, New York: Harper & Row, 1961. 

Willis, John T., (editor), The World and Literature of the Old Testament, Austin: Sweet Publ. Company, 1979. 

Καζαντζάκης, Νίκος, Ασκητική [Salvatore Dei] Αθήνα.

Λατρεία και Ζωή Είναι Αδιαχώριστα

Χρύσανθος Θεοχάρης

Το παρακάτω κείμενο είναι απ’ την Παλαιά Διαθήκη, τότε που υπήρχε ο Ναός της Ιερουσαλήμ, όπου ο λαός με τη μεσολάβηση του ιερατείου πρόσφερε, με βάση το εορτολόγιο του Παλαιού Νόμου, θυσίες ζώων και θυμιάματα. Προκαλεί όμως εντύπωση το γεγονός ότι ο προφήτης δίνει μεγαλύτερη σημασία στην καθημερινή συμπεριφορά και μικρότερη στις καθαυτό «λατρευτικές πράξεις». Μάλιστα, η καθημερινή ζωή μπορούσε ακόμη και τότε να «ακυρώσει» εντελώς στα μάτια του Θεού τις  τυπικές λατρευτικές δραστηριότητες!!! Δυστυχώς δεν παίρνουμε τα μαθήματα που πρέπει και εξακολουθούμε να δίνουμε πρωτεύουσα σημασία στα δευτερεύοντα.

Ησαΐας 1:10-17 

10Το λόγο του Κυρίου ακούστε άρχοντες των Σοδόμων· μάθε το νόμο του Θεού μας, των Γομόρρων λαέ. 11«Τι μου χρειάζονται οι πολυάριθμες θυσίες σας;» λέει ο Κύριος. «Έχω χορτάσει από των κριαριών τα ολοκαυτώματα, από το πάχος των καλοθρεμμένων μοσχαριών. Το αίμα των ταύρων, των προβάτων και των τράγων δεν μ’ ευχαριστεί. 12Μπροστά μου ερχόσαστε να παρουσιαστείτε· αλλά ποιος σας το ζήτησε του ναού μου να πατάτε τις αυλές; 13Πάψτε πια να προσφέρετε ανώφελες θυσίες· μ’ αηδιάζει το θυμίαμα. Νουμηνίες και Σάββατα, προσκλήσεις σε γιορταστικές συνάξεις, ασέβειες μαζί με πανηγυρικές λατρείες δεν μπορώ να τ’ ανεχθώ. 14Απεχθάνομαι τις νουμηνίες σας και τις γιορτές σας! Για μένα είναι φορτίο· μού είναι βαρετό να τις ανέχομαι. 15Όταν υψώνετε τα χέρια σας, κλείνω τα μάτια μου να μη σας βλέπω. Κι όταν απανωτές λέτε τις προσευχές σας, εγώ δεν τις ακούω, γιατί τα χέρια σας είναι στο αίμα βουτηγμένα. 16Λουστείτε κι εξαγνιστείτε, να μη βλέπουν τα μάτια μου τις πονηρές σας πράξεις· πάψτε να κάνετε το κακό. 17Μάθετε το καλό να κάνετε, τη δικαιοσύνη επιδιώξτε, τον καταπιεσμένο βοηθήστε· το δίκιο αποδώστε στο ορφανό, υποστηρίξτε την υπόθεση της χήρας.